Über den Wolken

Etappe één · Vertrek: de koopmanszoon die de wereld doorzag

Je zit nu waarschijnlijk nog op het asfalt van een Sardijns vliegveld, en ik wil dat je even iets beseft voordat de motoren op vol vermogen gaan. Het eiland onder je is ouder dan bijna alles in Europa. De Nuraghe-torens die je misschien hebt zien staan tussen de heuvels zijn gebouwd in de bronstijd, ja, díe bronstijd, het tijdperk dat een zekere internetfilosoof heeft geromantiseerd tot een paradijs van vrije piraten. De werkelijkheid van die torens: gemeenschappen die graan opsloegen, water verdeelden en hun administratie op orde hadden. Onthoud dat beeld. We komen er nog op terug.

Maar eerst moeten we naar het begin van ons verhaal. En het begin is niet Nietzsche, niet Mainländer, en zeker niet een anonieme bodybuilder op Twitter. Het begin is een chagrijnige man met een poedel, in een huurkamer in Frankfurt. Arthur Schopenhauer. Zonder hem bestaat niemand uit dit verhaal. Ze zijn allemaal, op hun eigen manier, zijn kinderen.

De deal met vader

Schopenhauer wordt geboren in 1788 in Danzig, het huidige Gdansk, als zoon van Heinrich Floris Schopenhauer, een steenrijke, kosmopolitische graanhandelaar en reder. En hier wordt het voor jou meteen interessant, want dit is een verhaal over een familiebedrijf en een zoon die niet wilde overnemen. Heinrich Floris had één plan voor zijn zoon: Arthur zou koopman worden, net als hij, net als de generaties ervoor. Hij gaf hem zelfs bewust een voornaam die in alle Europese handelstalen hetzelfde klinkt, Arthur, zodat de jongen later moeiteloos zaken kon doen van Londen tot Lyon.

Maar Arthur wilde lezen. Denken. Studeren. En toen deed de vader iets wat je als ondernemer zult herkennen als een klassieke onderhandelingszet: hij bood zijn zoon een deal aan. Optie één: je gaat naar het gymnasium en wordt geleerde, maar dan op de krappe beurs. Optie twee: je gaat met ons mee op een grote reis van twee jaar door heel Europa, Holland, Engeland, Frankrijk, Zwitserland, Oostenrijk. En daarna ga je het kantoor in. De vijftienjarige Arthur koos de reis. Wie kiest er nou niet de reis.

Het werd de duurste reis uit de geschiedenis van de filosofie. Want onderweg zag Arthur niet alleen paleizen en havens. Hij zag galeislaven in Toulon, openbare executies, bedelaars, ellende in elke haven. Hij schreef later dat die reis voor hem was wat voor Boeddha de confrontatie met ziekte, ouderdom en dood was geweest: het moment waarop het lijden van de wereld niet langer een abstractie was. Het zaadje van zijn hele filosofie werd geplant op een betaalde zakenreis van zijn vader.

In 1805, Arthur is zeventien en zit braaf op het handelskantoor in Hamburg, wordt zijn vader dood gevonden in het kanaal achter het pakhuis. Officieel een ongeluk. Vrijwel zeker zelfgekozen, de oude Schopenhauer leed aan zware angsten en somberheid. Arthur hield zijn leven lang vol dat hij zijn werkethos, zijn stiptheid en zijn karakter van zijn vader had. De melancholie overigens ook.

Moeder Johanna, de eerste influencer

En dan is er de moeder. Johanna Schopenhauer is een van de onderschatte figuren van haar tijd: na de dood van haar man pakt ze haar erfdeel, verhuist naar Weimar, het Silicon Valley van de Duitse cultuur rond 1800. En begint daar een literaire salon waar Goethe kind aan huis is. Ze wordt de eerste vrouw in Duitsland die openlijk van haar pen leeft, een bestsellerauteur. Een netwerker en merkenbouwer avant la lettre.

Moeder en zoon konden elkaar niet luchten. Johanna schreef haar zoon ooit dat hij ondraaglijk was: zijn eeuwige geklaag over de domme wereld, zijn sombere gezicht aan haar tafel vol gasten. Ze verweet hem, en dit is bijna grappig als je weet wat er komen ging, dat niemand ooit van zijn geschriften zou horen, terwijl haar boeken in elke boekhandel lagen. Arthur antwoordde dat haar boeken vergeten zouden zijn wanneer de mensen de zijne nog lazen. Beiden kregen gelijk, alleen niet tegelijk. Het duurde nog vijfenveertig jaar.

Na de zoveelste ruzie zagen ze elkaar de laatste vierentwintig jaar van haar leven nooit meer. Onthoud dit familiedrama: vrijwel elke filosoof in dit verhaal heeft een verminkte of verloren ouderrelatie. Het is geen toeval. Filosofie is opvallend vaak het werk van mensen die vroeg hebben geleerd dat de wereld niet veilig is.

Het ene boek

Met zijn erfdeel, en hier zit les één voor jou, kocht Arthur geen status maar onafhankelijkheid. Hij belegde het vermogen van zijn vader zo conservatief en zorgvuldig dat hij zijn leven lang van de rente kon leven. Toen het Danziger handelshuis waar een deel van zijn geld stond failliet ging en de andere crediteuren akkoord gingen met dertig procent, weigerde Schopenhauer en procedeerde net zo lang tot hij honderd procent terugkreeg. De man die schreef dat al het aardse streven ijdel was, las elke ochtend de beurskoersen. Hij zag daar geen tegenspraak in, en eerlijk gezegd had hij gelijk: zijn kapitaal was zijn denkvrijheid. Geen sponsor, geen universiteit, geen abonnees om te behagen. Hij hoefde nooit één regel te schrijven die een ander wilde lezen.

In 1818, hij is dertig, voltooit hij het boek waar alles in staat: De wereld als wil en voorstelling. Zijn stelling, in één ademtocht: de wereld zoals wij die zien, dingen, ruimte, tijd, oorzaak en gevolg, is voorstelling, een beeld dat ons brein bouwt. Maar áchter dat beeld zit iets, en dat iets kennen we van binnenuit, via ons eigen lijf: een blinde, rusteloze, nooit verzadigde drang. Hij noemt het de Wil. Niet jouw wil of mijn wil, maar één kosmische honger die zich uitdrukt in alles: in de zwaartekracht die de steen naar beneden trekt, in de plant die naar het licht wringt, in het dier dat jaagt, in de mens die verlangt. En omdat de Wil nooit verzadigd raakt, is het bestaan structureel lijden: krijg je niet wat je wilt, dan lijd je gebrek; krijg je het wél, dan slaat binnen de kortste keren de verveling toe, en begint het verlangen opnieuw. Het leven slingert, in zijn beroemde beeld, heen en weer tussen pijn en verveling.

Klinkt zwaar. Is het ook. Maar Schopenhauer biedt nooduitgangen, en die zijn verrassend praktisch. De eerste: kunst, en vooral muziek. In de ervaring van schoonheid valt het willen heel even stil. Je wilt niets van een symfonie, je bent er alleen maar. Muziek is voor Schopenhauer geen versiering van het leven maar de directe taal van de Wil zelf, en daarom werkt ze dieper dan welk argument ook. De tweede nooduitgang: medelijden. Als al het levende uitdrukking is van dezelfde ene Wil, dan is de grens tussen jou en de ander uiteindelijk illusie. En is wreedheid letterlijk jezelf pijn doen. De derde, voor de enkeling: ascese, het bewust stilleggen van het willen, zoals de heiligen en de boeddhistische monniken. Schopenhauer was de eerste grote Europese denker die de Upanishaden en het boeddhisme serieus nam, lang voordat dat mode werd; de oosterse wijsheid lag op zijn nachtkastje, naast zijn pistolen, want vertrouwen in de mensheid had hij niet.

Dertig jaar genegeerd

En toen gebeurde er: niets. Het boek verkocht niet. De academische wereld haalde de schouders op. Schopenhauer probeerde het nog als docent in Berlijn en plande, uit pure bravoure, zijn colleges op exact hetzelfde uur als die van de superster van dat moment: Hegel. Hegels zaal zat vol met honderden studenten. Bij Schopenhauer zaten er vijf. Hij heeft het Hegel, die hij een charlatan noemde, nooit vergeven, en gaf zijn hele leven af op de universitaire filosofie als een wereld van baantjesjagers die schreven om carrière te maken in plaats van om waarheid.

Pas in 1851, hij is dan drieënzestig, breekt hij door, niet met een nieuw systeem maar met Parerga en Paralipomena, een bundel toegankelijke essays en aforismen over levenskunst. Opeens leest heel Europa hem. Wagner stuurt hem eerbiedig zijn Ring-libretto. Jonge mannen maken pelgrimstochten naar Frankfurt om de meester te zien dineren in hotel Englischer Hof, waar hij elke dag op hetzelfde tijdstip at, met zijn poedel Atman, genoemd naar het Sanskriet-woord voor het Zelf, de innerlijke ziel. Hij stierf in 1860, vredig, op zijn sofa. Het product was vanaf dag één goed geweest. De markt had er drieëndertig jaar over gedaan.

Even laten bezinken, terwijl je stijgt: Schopenhauer kocht met zijn kapitaal geen luxe maar onafhankelijkheid van mening. Hoeveel van wat jij bouwt, koopt vrijheid. En hoeveel koopt alleen meer verplichting? Hou die vraag vast; Mainländer gaat er zo een radicaal antwoord op geven.

VERTROUWENSSCORE 0.88, De biografische feiten over Schopenhauer, Danzig 1788, de reis als koopmanszoon, de dood van zijn vader, Johanna's salon waar Goethe kwam, het van rente geleefde erfdeel, en de late doorbraak met Parerga en Paralipomena in 1851, staan op vaste grond, evenals de kern van zijn leer (de Wil, het slingeren tussen pijn en verveling, de uitwegen kunst, medelijden en ascese). Dat zijn reis 'de duurste uit de geschiedenis van de filosofie' was en dat het lijdenszaadje daar werd geplant, is duiding die ik als zodanig presenteer; het is mijn afweging, niet een feit.

Etappe twee · De bankier die het licht uitdeed

Je vliegt nu waarschijnlijk ergens boven de Tyrrheense Zee, met Italië aan je rechterhand. Mooi, want daar begint het tweede leven van Philipp Batz, de man die zichzelf later Philipp Mainländer zou noemen, naar een plaatsnaam aan de Main, om zijn familie niet in verlegenheid te brengen met wat hij ging schrijven.

Offenbach en Napels

Geboren in 1841 in Offenbach am Main, als jongste van zes in opnieuw, let op het patroon, een koopmansgezin. Vader was een strenge, harde fabrikant; het huwelijk van zijn ouders was naar verluidt geen liefde maar een schikking, en Philipp was een overgevoelig, dromerig kind in een huis waar gevoeligheid een productiefout was. Net als bij Schopenhauer besliste vader over de toekomst: de jongen ging naar de handelsschool in Dresden, en in 1858, zeventien jaar oud, werd hij naar Napels gestuurd om bij een handelshuis het bankvak te leren.

En daar, in Napels, gebeurt iets dat je niemand kunt uitleggen die het niet zelf heeft meegemaakt: de jongen bloeit op. Vijf jaar lang leert hij overdag het geldvak, wissels, kredieten, risico. En leeft hij 's avonds in de Italiaanse poëzie. Hij leert de taal, leest Dante, ontdekt Leopardi, de grote dichter van het Italiaanse pessimisme. En in februari 1860 loopt hij een boekhandel binnen en stuit op een boek waarvan hij de naam kende: De wereld als wil en voorstelling. Hij las het, naar eigen zeggen, in een soort koorts. Later noemde hij het de belangrijkste dag van zijn leven; hij beschreef het alsof er een bliksem insloeg die alles in één keer verlichtte. De koopmanszoon uit Offenbach had zijn vader gevonden, niet de echte, maar de geestelijke.

Onthoud dit beeld: een achttienjarige bankier in opleiding, in het zonovergoten Napels, die verliefd wordt op de donkerste filosofie van Europa. Mensen denken dat pessimisme uit kelders komt. Het komt verrassend vaak uit het licht, van mensen die het mooie zó scherp zien dat het contrast met de rest ondraaglijk wordt.

Geld, oorlog en het boek

Terug in Duitsland gaat Mainländer werken bij een effectenbank in Berlijn, midden in de Gründerzeit, de wilde groeijaren na de Duitse eenwording, een tijd van speculatie, beursrecords en oprichtingskoorts die jij zou herkennen als een klassieke bubbel. Hij is er goed in. Hij verdient uitstekend. En hij walgt ervan. Je ziet in zijn brieven een man die het casino van binnenuit kent en precies daardoor zijn geloof erin verliest. In 1873, vlak voor de grote beurskrach die de Gründerjaren beëindigde, stapt hij eruit. De timing is bijna griezelig: de bankier die de uitgang nam vóór de brand, niet om zijn vermogen te redden, maar om een boek te schrijven over waarom alles wat bestaat naar de uitgang loopt.

Er is nog zo'n veelzeggend detail. Mainländer was vrijgesteld van militaire dienst. Hij vocht jarenlang, met rekesten tot aan de hoogste instanties, om alsnog te mógen dienen, als gewoon soldaat bij de kurassiers. Niet uit nationalisme, maar omdat hij vond dat hij het gewone, harde leven van gewone mensen aan den lijve moest kennen, en misschien ook om zijn overgevoelige natuur te breken. Hij kreeg zijn zin, diende enkele maanden in Halberstadt, en ging er fysiek aan onderdoor. Een filosoof die solliciteert naar ontbering: ook dat is huid in het spel.

Ondertussen was het boek af. De filosofie van de verlossing. Zijn zus Minna, de enige die hem echt na stond, hielp bij de afwikkeling met de uitgever terwijl Philipp in de kazerne zat.

Het systeem: God is gestorven aan zichzelf

Nu het systeem zelf, want het is duizelingwekkender dan elke samenvatting die je erover leest. Schopenhauer had gezegd: achter de wereld zit één Wil tot leven. Mainländer zegt: bijna goed, maar je hebt het teken verkeerd. Het is een wil tot de dood.

Zijn redenering, stap voor stap. Vóór alle tijd was er een eenheid, noem het God, zegt Mainländer, want dat is het eerlijkste woord. Die eenheid was volmaakt, tijdloos, en had één probleem: ze bestond, en wilde dat niet meer. Maar een volmaakte, boventijdelijke eenheid kan niet zomaar ophouden; niet-zijn is voor zoiets geen beschikbare optie. Dus deed God het enige wat kon: hij brak zichzelf in stukken. De oerknal, al heette dat toen nog niet zo, was in Mainländers beeld de zelfgekozen dood van God, en het universum is wat dat uiteenvallen heet. Wij leven, letterlijk, in het verstervende lichaam van een god. Elke ster die opbrandt, elke soort die uitsterft, elk verlangen dat dooft, is een stukje van dat ene grote sterfproces dat zijn voltooiing zoekt in het absolute niets.

Wat wij overlevingsdrang noemen is in dat licht een omweg: het leven vecht zo hard omdat het, via uitputting, verbruik en dood, het snelste pad naar rust aflegt. Mainländer schreef dit in de jaren waarin de natuurkunde net de tweede hoofdwet van de thermodynamica formuleerde, de entropie, de warmtedood van het heelal. Hij voelde de verwantschap: een universum dat onherroepelijk afloopt richting maximale wanorde en stilte. Je kunt Mainländer lezen als de eerste die de entropie een biografie gaf.

De zachtste pessimist

En nu het deel dat iedereen overslaat die hem alleen kent als de filosoof van de doodswens. Mainländers ethiek is zacht. Als alles toch onderweg is naar de verlossing van het niet-zijn, vervalt elke reden voor wreedheid, hebzucht en heerszucht. Je hoeft niets te veroveren in een aflopende wereld. Wat overblijft is mededogen met alle medestervenden. Hij omarmde de idealen van de vroege sociaaldemocratie, niet ondanks maar vanwege zijn pessimisme: de arbeiders moesten uit de ergste nood worden getild, vond hij, omdat een mens die honger lijdt niet aan inzicht toekomt. En inzicht was voor hem de echte verlossing. Hij las zelfs het christendom als verhuld pessimisme: het koninkrijk dat niet van deze wereld is, gelezen als het niets dat ons wacht en bevrijdt.

Hij predikte overigens niet dat iedereen er een eind aan moest maken. Hij zag kuisheid, het niet doorgeven van het leven, als de koninklijke route, en de natuurlijke dood als voltooiing. Maar voor zichzelf trok hij de uiterste consequentie. In de eerste dagen van april 1876 arriveerden de drukexemplaren van zijn boek bij hem in Offenbach. Hij was vierendertig. In de nacht die volgde beëindigde hij zijn leven, volgens het hardnekkige verhaal staand op een stapel van die verse exemplaren, al is dat detail nooit hard bevestigd en mogelijk latere mythevorming. Wat vaststaat: het boek kwam aan, en de schrijver vertrok. Zijn zus Minna, die aan dezelfde melancholie leed, bezorgde nog een tweede deel uit zijn nalatenschap en stierf jaren later eveneens door eigen hand. Het is een familieverhaal van een zwaarte waar je stil van wordt, en het hoort er eerlijk bij.

Wat je hieruit meeneemt

Drie dingen. Eén: Mainländer is het ultieme bewijs dat logische consistentie geen kwaliteitskeurmerk is. Zijn systeem sluit perfect, elke premisse leidt netjes naar de volgende. En juist daarom is het een waarschuwing. Een gesloten systeem zonder uitgang naar de werkelijkheid is geen kathedraal maar een fuik. Toets ideeën nooit alleen op hun interne logica; toets ze op wat ze doen met wie ze gelooft.

Twee: hij had wél iets wat de meeste denkers missen, totale huid in het spel. De bankier die uitstapte, de vrijgestelde die het leger in vocht, de schrijver die zijn conclusie leefde. Je hoeft zijn conclusie niet te delen om het contrast te zien met goeroes die water prediken en wijn factureren. Vraag bij elke verkoper van een wereldbeeld: wat heeft het jou gekost?

Drie: zijn invloed werkte ondergronds. Het boek flopte commercieel, maar één lezer in Basel las het in 1876 grondig en geïrriteerd. Die lezer heette Friedrich Nietzsche, en er zijn serieuze aanwijzingen dat de beroemdste zin van de moderne filosofie, God is dood, mede een antwoord is op Mainländers beeld van de god die stierf door wereld te worden. Waarover zo meer, want we zijn bij hem aanbeland.

Kijk even uit het raam als je kunt. Ergens onder je ligt de zee waar een achttienjarige bankier Schopenhauer ontdekte en besloot dat het licht van Napels niet genoeg was. Vraag voor onderweg: welk inzicht zou jij níet kunnen hebben zonder eraan onderdoor te gaan. En hoe bouw je de vangrail?

VERTROUWENSSCORE 0.82, Mainländers levensloop, Offenbach 1841, de bankjaren in Napels en Berlijn, de uitstap vóór de krach van 1873, het afgedwongen soldatendienen en de zelfgekozen dood in 1876, is feitelijk goed gedocumenteerd, en de samenvatting van zijn systeem (de god die zichzelf brak, het universum als stervend godslichaam, de zachte sociaaldemocratische ethiek) volgt zijn eigen tekst; het detail van de boekenstapel onder zijn voeten markeer ik zelf als mogelijk latere mythe. Dat hij 'de entropie een biografie gaf' en zijn diepere drijfveer met Napels' licht verbinden, zijn mijn duidingen, niet zijn woorden.

Etappe drie · De domineeszoon die dynamiet werd

Als de route een beetje meezit, vlieg je ergens dit uur langs of over de Alpen. Onthoud dan deze naam: Sils-Maria, een dorpje in het Zwitserse Engadin, op achttienhonderd meter. Daar, op wandelingen langs het meer van Silvaplana, kreeg de hoofdpersoon van deze etappe zijn grootste ingevingen. Hij schreef dat hij daar op zesduizend voet boven de zee stond, en veel hoger boven alle menselijke dingen. Jij zit nu op zesendertigduizend voet. Je hebt een streepje voor.

Röcken: een kindertijd vol doodsklokken

Friedrich Wilhelm Nietzsche wordt geboren in 1844 in Röcken, een gehucht in Saksen, in de pastorie. Vader Carl Ludwig is luthers predikant, een zachtaardige, muzikale man die prachtig piano improviseert, de kleine Fritz zit ademloos onder het instrument. En dan, Friedrich is vier, wordt vader ziek. Een hersenaandoening, maandenlang aftakelen, blindheid, verwardheid, pijn. Hij sterft als Friedrich nog geen vijf is. Een half jaar later sterft ook het kleine broertje Joseph, twee jaar oud. Friedrich droomde het, schreef hij later, de nacht ervoor: zijn vader die uit het graf opstond en een kind kwam halen.

Wat overblijft is een huishouden van vrouwen: moeder Franziska, oma, twee ongetrouwde tantes, en zijn zusje Elisabeth, onthoud die naam, zij wordt later de saboteur van het hele verhaal. Ze verhuizen naar Naumburg. De jonge Friedrich is vroom, ernstig, briljant; klasgenoten noemen hem de kleine dominee omdat hij bijbelteksten zó kon voordragen dat mensen moesten huilen. Iedereen, hijzelf incluis, gaat ervan uit dat hij predikant wordt, net als vader, net als beide grootvaders. Hou dat vast: de man die God dood verklaarde, was als kind het vroomste jongetje van het dorp. Zijn atheïsme was geen pose; het was een amputatie.

Schulpforta: de kostschool die hem smeedde

Op zijn veertiende krijgt hij een beurs voor Schulpforta, het strengste en beste internaat van Duitsland, gevestigd in een voormalig cisterciënzerklooster. Opstaan om vijf uur, wassen met koud water, Grieks en Latijn tot je erbij neervalt, geen privacy, geen moeder. Het is het soort instituut waar je breekt of gehard wordt; Nietzsche werd beide, tegelijk. Hij kreeg er een filologische precisie die zijn leven lang zijn wapen bleef, wie hem leest denkt aan vuurwerk, maar onder elk vuurwerk zit een ambachtsman die Griekse teksten letter voor letter kon ontleden. En hij begon er te twijfelen. Een opstel van de achttienjarige over noodlot en geschiedenis zet al voorzichtig het mes in het geloof: wat als het christendom gewoon een historisch verschijnsel is, mensenwerk, met een begin en dus een einde?

In Bonn en daarna Leipzig studeert hij eerst nog theologie, voor moeder. En gooit dan het roer om naar klassieke filologie. Met Pasen weigert hij ter communie te gaan; thuis is het drama compleet. En dan, 1865, eenentwintig jaar oud, vindt hij in een Leipzigs antiquariaat een boek van een toen nog halfvergeten auteur: De wereld als wil en voorstelling. Hij koopt het op een ingeving, hij beschreef later dat het was alsof een demon hem influisterde dit boek mee naar huis te nemen. En leest veertien dagen vrijwel zonder slapen. Daar is Schopenhauer weer: de vaderloze jongeman vindt de strenge geestelijke vader. Het patroon van deze hele vlucht.

Zijn hoogleraar Ritschl schrijft over hem het soort aanbeveling dat docenten één keer per leven schrijven: in negenendertig jaar nooit zo'n talent gezien. En zo gebeurt het ongekende: Nietzsche wordt in 1869, vierentwintig jaar oud, zónder afgeronde promotie benoemd tot hoogleraar klassieke filologie in Basel. De universiteit verleent hem het doctoraat achteraf, op basis van wat hij al gepubliceerd had. Een wonderkind met een leerstoel. En, zoals dat gaat met wonderkinderen, met een val in voorbereiding.

Wagner: de verslaving aan een vaderfiguur

In diezelfde jaren ontmoet hij Richard Wagner, de beroemdste componist van Europa, een man met het ego van een klein zonnestelsel. En, pijnlijk detail, geboren in hetzelfde jaar als Nietzsches gestorven vader. Wagner en zijn vrouw Cosima wonen aan het Vierwoudstrekenmeer, in Tribschen, en de jonge professor wordt er kind aan huis; hij logeert er tientallen keren, doet boodschappen voor de meester, hangt aan zijn lippen. Voor de vaderloze Nietzsche is het een roes: eindelijk een genie van vlees en bloed om in te geloven, nu God begon weg te vallen.

Zijn eerste boek, De geboorte van de tragedie uit 1872, is half een liefdesverklaring aan Wagner. Maar het bevat ook het idee waarmee je Nietzsche je leven lang kunt blijven gebruiken: de Griekse cultuur dankte haar grootheid aan de spanning tussen twee krachten. Het apollinische, orde, maat, vorm, de heldere droom, en het dionysische, roes, muziek, chaos, de oerstroom van het leven. Grote kunst, en eigenlijk alles groots, ontstaat niet door één van beide maar door hun verbinding onder spanning. Voor een bouwer is dat een gouden bril: elk goed systeem heeft een apollinische kant, architectuur, discipline, structuur, en een dionysische, drive, creativiteit, de chaos van het echte gebruik. Te veel Apollo en het wordt steriel; te veel Dionysos en het stort in.

De vakwereld maakte het boek overigens met de grond gelijk. Een jonge filoloog, Wilamowitz, schreef een vernietigend pamflet; collega's adviseerden studenten weg te blijven bij Nietzsches colleges. Het wonderkind was in één klap academisch besmet. En geleidelijk ging ook het geloof in Wagner stuk: Nietzsche zag van dichtbij het theater achter het genie, het antisemitisme dat in huize Wagner gewoon aan tafel zat, de ijdelheid, en uiteindelijk Parsifal, waarin de oude provocateur zich in Nietzsches ogen knielend terugverkocht aan het christendom. De breuk werd definitief rond 1878. Nietzsche beschreef het later als de zwaarste ontwenning van zijn leven. Les voor onderweg: hoe groter het gat dat een held in jou opvult, hoe duurder de rekening als hij mens blijkt. Bouw geen identiteit op andermans genie, ook niet op dat van Nietzsche zelf, trouwens.

Het lichaam geeft op, de geest ontbrandt

Ondertussen was zijn gezondheid al jaren een slagveld: verblindende migraines die dagen duurden, oogpijn waardoor hij nauwelijks kon lezen, braakaanvallen, slapeloosheid. In de Frans-Duitse oorlog van 1870 had hij als vrijwillig ziekenverzorger dysenterie en difterie opgelopen; volledig hersteld is hij nooit. In 1879, vijfendertig jaar oud, geeft hij zijn professoraat op. Basel kent hem een klein pensioen toe, en daarmee begint het tweede leven: tien jaar als denkende nomade. Zomers in Sils-Maria, winters in Genua, Nice, Turijn, altijd op zoek naar de juiste lucht, de juiste lichtval, het juiste klimaat voor een lichaam dat permanent tegenwerkte. Hij woonde in goedkope pensionkamers, schreef wandelend in notitieboekjes, at karig, kende nauwelijks comfort. De filosoof van de kracht en de gezondheid was zelf een wandelende ziekenboeg. En dat is geen ironie om hem mee af te serveren, maar de sleutel tot alles: zijn filosofie van het ja-zeggen is geschreven tégen zijn eigen pijn in, als zelfoverwinning in de meest letterlijke zin. Wie zijn werk leest als opschepperij van een sterke man, leest het precies verkeerd. Het is het trainingsschema van een zieke die weigerde patiënt te worden.

In die nomadejaren ontstaan, in een waanzinnig tempo, de boeken: Menselijk al te menselijk, Morgenrood, De vrolijke wetenschap, Aldus sprak Zarathoestra, Voorbij goed en kwaad, De genealogie van de moraal. En er is één liefdesgeschiedenis, en die doet pijn. In 1882 ontmoet hij Lou Salomé, een briljante eenentwintigjarige Russische, later zou ze schrijfster en psychoanalytica worden, vriendin van Rilke en Freud. Nietzsche is binnen weken volledig van de kaart, doet, onhandig, via een vriend, huwelijksaanzoeken, fantaseert over een intellectuele driehoek met die vriend, Paul Rée. Lou wil zijn leerling zijn, niet zijn vrouw. En dan begint zus Elisabeth te stoken: ze haat Lou, schrijft giftige brieven, manipuleert moeder, en blaast de hele verhouding op. Nietzsche blijft achter, ontroostbaar en, kenmerkend, productief: in de maanden na de breuk schrijft hij in een roes het eerste deel van Zarathoestra. Sommige mensen verbouwen hun verdriet tot een boek. Hij verbouwde het tot een bijbel.

Tussenstand boven de bergen: drie denkers, drie keer dezelfde grondstof, een verloren vader, een gevonden boek, een lichaam of familie die tegenwerkt. En drie totaal verschillende bouwwerken. De grondstof bepaalt niet het gebouw. Dat doet de architect. Zo dadelijk: wat Nietzsche er precies mee bouwde.

VERTROUWENSSCORE 0.85, De feiten staan stevig: Röcken 1844, de vroege dood van vader en broertje, Schulpforta, de vondst van Schopenhauer in 1865, de benoeming in Basel zonder afgeronde promotie, De geboorte van de tragedie met het apollinische en dionysische, de breuk met Wagner rond 1878, de slopende ziekte en de mislukte verhouding met Lou Salomé waarin zus Elisabeth stookte. Dat zijn ja-filosofie 'tégen zijn eigen pijn in' geschreven is en dat de drie denkers 'dezelfde grondstof' delen, is mijn lezing, verdedigbaar, maar duiding.

Etappe vier · De ideeën: wat Nietzsche écht zei

Dit is de etappe waar je het meeste aan hebt als er ooit iemand op een verjaardag of in een directiekamer met Nietzsche gaat strooien. Want geen filosoof wordt vaker geciteerd door mensen die hem nooit hebben gelezen. Laten we de vijf dragende ideeën stuk voor stuk goed neerzetten.

Eén: God is dood · een diagnose, geen feestje

De beroemdste passage staat in De vrolijke wetenschap, en het decor is veelzeggend. Het is geen triomfantelijke atheïst die het uitroept. Het is een dwaas, een dolle mens, die op klaarlichte morgen met een lantaarn de markt op rent en het uitschreeuwt, tegen een publiek van ongelovigen die hem uitlachen. Wij hebben hem gedood, zegt de dwaas, jullie en ik. En dan komen de vragen die niemand wil horen: wie gaf ons de spons om de horizon uit te wissen? Wat deden we toen we deze aarde van haar zon loskoppelden? Dwalen we niet door een oneindig niets?

Begrijp wat hier staat. Nietzsche juicht niet; hij stelt een diagnose. Het christelijk geloof was eeuwenlang het fundament onder de hele Europese orde: moraal, waarheid, zin, recht, alles stond erop. De moderne wetenschap en kritiek hebben dat fundament gesloopt, zegt hij, maar de bewoners doen alsof het huis er nog staat. Ze geloven niet meer in God, maar wel nog in alle meubels die God overeind hield: de gelijkheid van mensen, de heiligheid van waarheid, de vooruitgang. Nietzsches punt is ongemakkelijk voor álle kampen: je kunt niet de wortel doorzagen en verwachten dat de boom blijft bloeien. Er komt een rekening, en die rekening heet nihilisme, de toestand waarin de hoogste waarden hun waarde verliezen. Hij voorspelde dat de geschiedenis van de komende twee eeuwen de opkomst van dat nihilisme zou vertellen, met in het vacuüm nieuwe surrogaatgoden, ideologieën, rassenleer, de staat, het geld. Reken even mee: die twee eeuwen lopen tot ergens rond 2080. We zitten er middenin.

En hier komt Mainländer even terug. Nietzsche had De filosofie van de verlossing in 1876 gelezen, geërgerd, want hij vond het week en decadent. Maar het beeld van een god die sterft door wereld te worden, was toen wel in zijn hoofd geplant. Sommige onderzoekers zien in Mainländer een van de bronnen van de formulering. Hard bewijs is er niet; de verwantschap is onmiskenbaar. Zo werkt invloed: ook de boeken die je verwerpt, verbouwen je.

Twee: ressentiment · de moraal als wapen

Dit is misschien zijn scherpste gereedschap, uit De genealogie van de moraal. Nietzsche vraagt iets wat vóór hem bijna niemand vroeg: waar komt onze moraal eigenlijk vandáán? Niet: is ze waar. Maar: wie heeft haar gemaakt, en waarom, en wat had die maker eraan? Hij behandelt moraal zoals jij een concurrent-product zou behandelen: wie is de fabrikant en wat is het verdienmodel?

Zijn antwoord, sterk samengevat: er zijn historisch twee soorten moraal. De moraal van de sterken noemt goed wat krachtig, trots, levenslustig is, en slecht wat zwak en armzalig is. Maar de machtelozen, en hier wijst hij naar de priesterlijke cultuur en het vroege christendom, hebben in zijn lezing iets geniaals gedaan: omdat ze de strijd niet konden winnen, hebben ze het scorebord omgedraaid. Nederigheid werd een deugd, trots een zonde; armoede heilig, rijkdom verdacht; het lijden hier beneden een entreebewijs voor de overwinning hierna. Wraak, vermomd als moraal. De brandstof van die omkering noemt hij ressentiment: gestolde wrok van wie zich tekortgedaan voelt en zijn onmacht omsmeedt tot morele superioriteit. Niet ik krijg het niet, maar: het is verkéérd om het te willen.

Of zijn geschiedschrijving klopt is onder historici zeer omstreden. Maar het instrument is onbetaalbaar, en het snijdt naar alle kanten, dat vergeten zijn rechtse fans steevast. Ressentiment herken je overal waar onmacht zich verkleedt als principe: in de gefrustreerde werknemer voor wie elke succesvolle ondernemer wel fout zal zitten, maar nét zo goed in de online beweging van mannen die hun eigen vastgelopen leven omsmeden tot een leer waarin de hele moderne wereld schuldig is aan hun ongeluk. Onthoud die laatste; we komen er in etappe vijf op terug. De vraag die het instrument je geeft, is deze: komt dit standpunt voort uit kracht, uit iets willen bouwen, of uit wrok, uit iemand de schuld willen geven? Het antwoord bepaalt of je met een visie praat of met een wond.

Drie: de Übermensch en de laatste mens

Het meest misbruikte woord uit zijn hele oeuvre. Dus eerst wat de Übermensch níet is: geen blond roofdier, geen ras, geen biologisch fokprogramma, dat hebben anderen er later ingelegd, daarover zo meer. In Zarathoestra is de Übermensch een richting, geen persoon: de mens is iets dat overwonnen moet worden, en wel door zichzelf. Nu God dood is en er geen hemelse maat meer is, moet de mens zelf waarden leren scheppen. En dat is loodzwaar werk, want het vraagt dat je eerst al je geërfde zekerheden door de versnipperaar haalt en daarna niet cynisch wordt, maar iets opbouwt.

Tegenover de Übermensch zet Zarathoestra zijn werkelijke schrikbeeld, en dat is niet de zwakke maar de zelfgenoegzame: de laatste mens. Het wezen dat geen grote verlangens meer heeft, alles klein en veilig en comfortabel heeft gemaakt, zijn pleziertjes voor de dag en zijn pleziertjes voor de nacht, en dat knippert met de ogen en zegt: wij hebben het geluk uitgevonden. Toen Zarathoestra dit het volk voorhield als waarschuwing, juichte de menigte: geef ons die laatste mens! Het is de bitterste grap van het boek. En eerlijk is eerlijk, het is een spiegel waar ook 2026 niet lekker in kijkt. Het verschil tussen comfort als rustpunt en comfort als levensdoel: daar gaat het hele hoofdstuk over.

De kern van zelfoverwinning maakte hij persoonlijk in één formule: word wie je bent. Niet ontdek je ware zelf zoals op een tegeltje, maar: jij bent een opgave, geen gegeven. Talent is grondstof; karakter is bouwwerk. Hij noemde het ook wel stijl geven aan je karakter. Je sterke en zwakke kanten zó componeren dat er één herkenbare lijn ontstaat, zoals een kunstenaar werkt met de beperkingen van zijn materiaal.

Vier: de eeuwige terugkeer · de zwaarste stresstest

In De vrolijke wetenschap staat zijn beroemdste gedachte-experiment, en het is geschreven als een nachtmerrie. Stel: een demon sluipt in je eenzaamste eenzaamheid en zegt, dit leven, zoals je het nu leeft en geleefd hebt, zul je nóg eens moeten leven, en ontelbare malen weer; en er zal niets nieuws aan zijn, maar elke pijn en elke lust en elke zucht, alles in dezelfde volgorde, tot in het kleinste. Zou je je op de grond werpen en de demon vervloeken? Of heb je ooit één moment meegemaakt waarvan je zou zeggen: jij bent een god, en nooit hoorde ik iets goddelijkers?

Of Nietzsche dit kosmologisch letterlijk geloofde, daarover twisten de geleerden. Maar als test is het meedogenloos en bruikbaar, vandaag nog: leef zó dat je de herhaling zou kunnen willen. Niet leef alsof elke dag je laatste is, dat is een excuus voor impulsiviteit. Maar het omgekeerde en veel zwaardere: leef alsof elke dag eeuwig terugkomt. Elke vergadering die je verspilt, verspil je oneindig vaak. Elk project waar je trots op bent, bouw je oneindig vaak. Het is een selectiecriterium voor je agenda, scherper dan elke productiviteitsmethode.

Daaruit volgt zijn levenshouding, twee woorden Latijn: amor fati, de liefde voor het lot. Niet het noodzakelijke verdragen, en al helemaal niet verbloemen, maar het willen. Niets anders willen hebben, niet vooruit, niet achteruit, niet in alle eeuwigheid. Voor een man die elke week migraine, oogpijn en eenzaamheid te verwerken had, was dat geen tegeltjeswijsheid maar topsport. Amor fati voor een ondernemer, vrij vertaald: de mislukte projecten, de verkeerde partner-keuzes, de crisis van toen, niet wegpoetsen uit het verhaal, maar inbouwen als dragend materiaal. Het verschil tussen een litteken verbergen en een litteken kunnen vertellen.

Vijf: wil tot macht en perspectivisme

Nog twee begrippen, kort en zuiver. Wil tot macht klinkt als een handleiding voor dictators, maar bij Nietzsche is het breder en interessanter: alles wat leeft, streeft niet primair naar zelfbehoud, dat vond hij een te magere, te bange theorie. Maar naar groei, ontplooiing, het vergroten van zijn vermogen. De plant overwoekert, de kunstenaar wil zijn vorm opleggen aan de stof, de denker wil de wereld in zijn begrippen vangen, de heilige wil zelfs macht over zíchzelf, de zwaarste machtsvorm van allemaal. Macht over anderen is in dat spectrum de botste, armste variant; zelfoverwinning de hoogste. Wie wil tot macht leest als onderdruk je buurman, heeft het hoofdstuk gemist.

En perspectivisme: er zijn geen feiten, alleen interpretaties, ook dit is zo'n zin die los van zijn context ontspoort. Nietzsche bedoelde niet dat alles maar een mening is en de zwaartekracht een kwestie van smaak. Hij bedoelde: er bestaat geen uitzicht van nergens, geen godsoog; elke kennis is kennis vanuit een positie, met een belang en een blinde vlek. De praktische conclusie is niet relativisme maar het tegendeel: juist omdat elk perspectief beperkt is, wordt je werkelijkheidsbeeld beter naarmate je méér perspectieven kunt innemen en tegen elkaar laat schuren. Dat is, al zou hij van de vergelijking gruwen, gewoon goed onderzoeksdesign. En het is de reden dat één bron, één goeroe, één bubbel altijd een verarming is.

Het einde: Turijn

Dan het jaar 1888, en het is alsof iemand de tijd versnelt. In één jaar schrijft hij vijf boeken, De afgodenschemering, De antichrist, Ecce homo, en meer, in een steeds koortsiger toon; in Ecce homo heten de hoofdstukken Waarom ik zo wijs ben en Waarom ik zulke goede boeken schrijf, balancerend op het randje tussen ironie en grootheidswaan. Op drie januari 1889 stort hij in op een plein in Turijn. Het beroemde verhaal, dat hij huilend een mishandeld koetspaard om de hals viel, is mogelijk latere aankleding; gedocumenteerd is dat hij die dagen waanbrieven verstuurde aan vrienden en vorstenhuizen, ondertekend met Dionysos en De Gekruisigde. Hij was vierenveertig. Het denken was voorbij.

De waarschijnlijke oorzaak is nooit zeker vastgesteld, de oude syfilis-diagnose is omstreden; latere artsen opperen een hersentumor of een erfelijke vaataandoening, wat zou rijmen met de ziekte van zijn vader. Elf jaar lang leefde hij nog, verzorgd en sprakeloos, eerst bij zijn moeder, daarna bij zijn zus. En daar, in die elf stille jaren, begint het tweede drama: terwijl de denker zweeg, ging iemand anders met zijn stem aan de haal. Daarover gaat de volgende etappe.

Adempauze. Vijf gereedschappen heb je nu: de nihilisme-diagnose, de ressentiment-detector, de zelfoverwinning, de eeuwige-terugkeer-test en het perspectivisme. Kies er onderweg één uit die je deze maand echt gaat gebruiken. Eén is genoeg. Vijf is uitstel.

VERTROUWENSSCORE 0.80, Dat deze vijf begrippen in Nietzsches teksten staan, God is dood in De vrolijke wetenschap, ressentiment in De genealogie van de moraal, de Übermensch en de laatste mens in Zarathoestra, de eeuwige terugkeer met amor fati, en wil tot macht en perspectivisme, is feitelijk, net als de instorting in Turijn in 1889 (waarvan ik het paard-detail markeer als mogelijk legendarisch). Maar de uitleg ('een diagnose, geen feestje', de lat naar binnen, perspectivisme als goed onderzoeksdesign) is mijn interpretatie in een veld waar lezers fel botsen; de tekst zegt zelf al dat Nietzsches genealogie onder historici omstreden is, en dat ressentiment 'naar alle kanten snijdt' is mijn standpunt, niet het zijne.

Etappe vijf · De erfenisoorlog: wie de archieven heeft, schrijft de denker

Hier wordt het verhaal donker, leerzaam, en, voor jou als systeembouwer, bijna technisch. Want wat er na 1889 met Nietzsche gebeurde is in essentie een verhaal over toegangsbeheer. Over wat er gebeurt met een krachtig systeem zonder eigenaar, zonder documentatie-discipline, zonder governance.

Elisabeth: de zus met de sleutels

Elisabeth Nietzsche was twee jaar jonger dan haar broer, adoreerde hem, en begreep, naar het oordeel van vrijwel alle latere onderzoekers, vrijwel niets van zijn werk. Wat ze wél begreep: merkwaarde. In 1885 was ze getrouwd met Bernhard Förster, een beruchte antisemitische agitator, een huwelijk waar Friedrich van gruwde; zijn brieven over zijn zwager zijn vernietigend, en hij schreef haar dat haar omhelzing van die beweging hem met afschuw vervulde. Het echtpaar Förster vertrok naar Paraguay om daar een raszuivere Duitse kolonie te stichten: Nueva Germania. Het werd een fiasco van bijbelse proporties, verkeerde grond, schulden, ziekte. En Bernhard Förster vergiftigde zichzelf in 1889 in een hotelkamer. Elisabeth keerde terug naar Duitsland, berooid maar met een onverwoestbaar talent voor mythevorming.

En daar lag haar broer: beroemd aan het worden, want juist in die jaren explodeerde zijn roem door heel Europa, én volledig weerloos. Elisabeth nam de zorg over, en daarmee de macht. Ze stichtte het Nietzsche-Archief in Weimar, eigende zich brieven en manuscripten toe, dwong vrienden hun correspondentie af te staan, vervalste waar nodig brieven, en blokkeerde edities die haar niet uitkwamen. Uit nagelaten aantekeningen, deels kladjes die Nietzsche zelf had afgekeurd, knipte en plakte ze met hulp van meegaande redacteuren een hoofdwerk dat hij nooit geschreven heeft: De wil tot macht. Generaties lazen dat boek als zijn testament. Het was haar collage.

De richting van haar redactie was steeds dezelfde: de antisemitisme-hater werd bijgekleurd tot een huisfilosoof van precies de beweging die hij verachtte. Elisabeth leefde lang genoeg om de oogst binnen te halen: in 1934 bezocht Hitler persoonlijk het Archief in Weimar, liet zich fotograferen starend naar de buste van Nietzsche, en kreeg van Elisabeth de wandelstok van de denker cadeau. Toen zij in 1935 stierf, zat de Führer op de eerste rij bij de begrafenis. Zo werd de man die schreef dat hij heimwee had naar een Europa zonder grenzen, en die zijn uitgever vroeg of zijn boeken alsjeblieft niet in antisemitische catalogi mochten verschijnen, het etalagestuk van het Derde Rijk. Niet omdat zijn werk dat afdwong. Maar omdat één persoon de repository beheerde en vrij kon mergen wat ze wilde.

De herstelwerkzaamheden

Na de oorlog lag zijn naam in puin: Nietzsche gold als de filosoof van de nazi's, punt. Dat het anders kwam is grotendeels het werk van één man: Walter Kaufmann, een Duits-joodse vluchteling die hoogleraar werd in Princeton. Kaufmann vertaalde het hele oeuvre opnieuw, ontmantelde Elisabeths vervalsingen, en liet zien wat er werkelijk stond: de spot met Duits nationalisme, de minachting voor antisemieten, het primaat van zelfoverwinning boven onderwerping. Parallel daaraan publiceerden de Italiaan Colli en de Duitser Montinari vanaf de jaren zestig een kritische editie van álle nagelaten teksten, in de echte volgorde, met al het knip- en plakwerk gedocumenteerd. Daarna namen de Fransen hem over, Foucault, Deleuze, Derrida bouwden halve oeuvres op zijn perspectivisme. En ontstond er zelfs een links Nietzscheanisme. Eén oeuvre, twee totaal tegengestelde politieke carrières. Dat zegt iets over het oeuvre, het is werkelijk dubbelzinnig. Maar vooral iets over lezers: een tekst zonder levende eigenaar wordt een spiegel.

En dan: de meme-annexatie

Spoel door naar de eenentwintigste eeuw, en je komt uit bij de internetfiguur waarmee deze vlucht begon. Want Bronze Age Pervert, Costin Alamariu, de Roemeens-Amerikaanse Yale-doctor achter het pseudoniem, is in dit lange verhaal geen nieuw hoofdstuk maar een herhaling van zet. Wat Elisabeth deed met een archief en een schaar, doet de internetrechtse annexatie met memes en ironie: selectief winkelen in een dubbelzinnig oeuvre, de ongemakkelijke helft weglaten, en het restant verkopen als de echte Nietzsche.

Voor wie hem niet kent, de korte versie. Alamariu, geboren in 1980 in Boekarest, promoveerde in Yale op tirannie en filosofie in het oude Griekenland, en bouwde vanaf 2013 onder het pseudoniem Bronze Age Pervert een Twitter-persona: bodybuilding, oudheid, shitposts, reactionaire politiek, alles gehuld in een dikke laag ironie. Zijn zelf uitgegeven manifest Bronze Age Mindset uit 2018, Nietzsche door een gym-spiegel, met opzettelijke spelfouten, werd een cult-hit; in 2019 recenseerde oud-Trump-functionaris Michael Anton het serieus en meldde Politico dat het circuleerde onder jonge stafleden in Washington. In 2023 werd zijn identiteit door journalisten blootgelegd, verscheen zijn dissertatie als boek en beklom prompt de Amazon-lijstjes, en bleek zijn bereik tot diep in het netwerk van Amerikaans nieuw-rechts te lopen, de wereld van Claremont, Curtis Yarvin, de tech-rechtse durfkapitaalsfeer, met gerapporteerde online interactie tot in de kringen rond JD Vance. De nabijheid tot de macht is dus echt. Alleen, en dit blijft het kernpunt, nabijheid bewijst invloed, geen gelijk. De hofastroloog zat ook dicht bij het vuur.

Wat neemt hij van Nietzsche? Het echte spul: de kritiek op de laatste mens, de afkeer van ressentiment-moraal, het anti-egalitarisme, de esthetiek van kracht. Dat zit allemaal werkelijk in het oeuvre; wie BAP wil weerleggen met Nietzsche-was-eigenlijk-een-lieve-individualist verliest dat debat, want de softe naoorlogse lezing is óók een filter, serieuze interpreten als Domenico Losurdo hebben laten zien dat Nietzsches aristocratisch radicalisme een werkelijk antidemocratische kern heeft.

Maar let nu op de drie breekpunten, want die zijn beslissend. Eén: Nietzsche legt de lat naar bínnen, het zwaarste gevecht is dat met jezelf, zelfoverwinning. BAP legt de lat naar búiten: het probleem is altijd de ander, de bugman, het systeem, de vrouw. Dat is het makkelijke werk. Twee: Nietzsche was allergisch voor kuddes, óók en juist voor kuddes die zich verzamelen rond een sterke man; BAP bóuwt er een, compleet met uniform jargon en groepsvijanden. Drie. En dit is de genadeslag: de hele emotionele motor van die online beweging is wrok van mannen die vinden dat de moderne wereld hun iets heeft afgepakt. Dat heeft een naam in dit verhaal. Dat heet ressentiment. De beweging die zich op Nietzsche beroept, draait op precies de brandstof die hij zijn leven lang als het laagste heeft ontleed. Het is alsof iemand een boek over brandpreventie gebruikt als aanmaakhout.

En zo sluit de cirkel met de bronstijd waar we op Sardinië begonnen: de archeologie laat paleisbureaucratieën zien, magazijnlijsten in Lineair B, graanadministratie, geen vrije piraten. Het verleden dat verkocht wordt, heeft nooit bestaan. Dat is de constante in elke annexatie, van Elisabeths Paraguay-kolonie tot het bronzen internetparadijs: een gefantaseerd gisteren als breekijzer voor een akelig morgen.

De systeembouwers-les

Trek het nu één keer hard door naar jouw wereld. Nietzsche stierf zonder governance: geen gezaghebbende editie, geen aangewezen beheerder, kladversies en eindversies door elkaar. Het gevolg was dat degene met fysieke toegang tot de documenten, zijn zus, decennialang kon bepalen wie hij was. Dit is voor alles wat jij bouwt letterlijk van toepassing: een visie, een bedrijf, een codebase, een merk zonder expliciete bronwaarheid en zonder geregelde opvolging wordt na jou geforkt door wie er het eerst bij is, en zelden door de juiste. Documenteer niet alleen wát je vindt en bouwt, maar ook wat je er níet mee bedoelt. Nietzsche schreef briljant en stierf zonder readme. Zijn zus schreef de readme. De rest is geschiedenis.

Vraag voor de daling: als jij morgen wegvalt, wie beheert dan jouw archief, en zou de versie die diegene vertelt, de jouwe zijn?

VERTROUWENSSCORE 0.83, De erfenisoorlog is historisch goed gestaafd: Elisabeths Archief en de geknipte De wil tot macht, haar antisemitische bijkleuring tegen Nietzsches eigen afkeer in, Hitlers bezoek in 1934, en het herstel door Kaufmann en de Colli/Montinari-editie; ook de feiten over Alamariu/Bronze Age Pervert (Yale, het manifest van 2018, de onthulling in 2023) volgen de journalistieke reconstructies. De sterkste tegenstem benoem ik zelf, Losurdo's lezing dat Nietzsches aristocratisch radicalisme een echte antidemocratische kern heeft. Maar mijn slotsom dat de internetrechtse beweging 'op ressentiment draait' en dus precies Nietzsches eigen instrument over zich afroept, is mijn oordeel; weeg het zelf.

Etappe zes · De tegenstemmen, en de landing in het land van Spinoza

De daling is ingezet, en het zou een sombere vlucht zijn geweest als het hier eindigde: een gestorven god, een uitdovend heelal, een gekaapte erfenis. Maar de twintigste eeuw heeft antwoorden geformuleerd, door mensen die de afgrond van Mainländer en de diagnose van Nietzsche volledig serieus namen, en tóch iets anders kozen. Vier stemmen voor de laatste etappe. Eén ervan stond op doel.

Camus: de doelman van het absurde

Albert Camus, geboren in 1913 in Frans-Algerije, in echte armoede: vader sneuvelt in de eerste maanden van de Eerste Wereldoorlog, moeder is analfabeet, slechthorend en schoonmaakster, het gezin woont met meerdere generaties in een paar kamers zonder stromend water. Het kind heeft twee dingen: een onderwijzer die zijn talent ziet en hem letterlijk het vervolgonderwijs in vecht, Camus droeg decennia later zijn Nobelprijsrede aan die meester op. En voetbal. Hij stond op doel bij de junioren van Racing Universitaire d'Alger, en niet onverdienstelijk. Hij heeft vaak gezegd dat wat hij het zekerst wist over moraal en verplichtingen van mensen, hij aan het voetbal te danken had. Als doelman leer je een paar dingen die geen collegezaal je leert: dat de bal nooit komt uit de hoek waar je hem verwacht, dat je fouten genadeloos op het scorebord komen, en dat je het tóch elke week opnieuw doet, voor je team. Onthoud die doelman; hij wordt zo zijn hele filosofie.

Op zijn zeventiende krijgt hij tuberculose, in die tijd een mogelijk doodvonnis. Weg voetbalcarrière, en voortaan leeft hij met de dood als huisgenoot. Precies daar begint zijn denken, en hij opent zijn hoofdwerk De mythe van Sisyphus uit 1942 met de gedachte die rechtstreeks aan Mainländer gericht had kunnen zijn: er bestaat maar één werkelijk ernstig filosofisch probleem, en dat is de vraag of het leven de moeite van het leven waard is. Dát is de grondvraag, al het andere komt later. Camus speelt het spel dus op het bord van de pessimisten, met hun inzet, zonder vals te spelen met een hemel of een hogere Zin.

Zijn analyse: het absurde is geen eigenschap van de wereld en ook niet van de mens, maar van de botsing, wij schreeuwen om betekenis, het heelal antwoordt met stilte. En dan komen de drie uitwegen. De fysieke ontsnapping: er een eind aan maken, Mainländers route. De filosofische ontsnapping, die Camus filosofische zelfmoord noemt: een sprong in een geloof of ideologie die de stilte opvult met een verzonnen antwoord, de route van de surrogaatgoden die Nietzsche voorspelde, en je mag er van mij de bronzen piraten bij denken. En dan de derde: niet ontsnappen. De spanning vasthouden. Leven zónder beroep op hogere instanties, met open ogen. En daarbinnen: opstandigheid, vrijheid, hartstocht. Zijn beeld daarvoor is Sisyphus, de man die eeuwig de rots omhoog duwt die eeuwig terugrolt. Camus' slotgedachte is wereldberoemd: we moeten ons Sisyphus als een gelukkig mens voorstellen. Niet omdat de rots zin heeft, maar omdat de rots van hém is, zijn strijd, zijn berg, zijn vorm. Het is amor fati zonder de Duitse donder, met mediterraan licht erover.

En Camus deed er iets bij wat Nietzsche nooit goed gelukt is: hij bouwde er een ethiek van solidariteit op. In De mens in opstand, en in zijn roman De pest, draait hij het absurde door naar de ander: ik kom in opstand, dús wij zijn. Als het lijden geen hogere zin heeft, is er maar één fatsoenlijke reactie: elkaar bijstaan, zoals de dokter in De pest die niet vecht omdat hij gelóóft te winnen, maar omdat zieke mensen verzorging nodig hebben. Geen heroïek, gewoon je werk doen terwijl de wereld brandt. Hij brak met Sartre toen die de Sovjet-terreur bleef goedpraten; Camus weigerde elke ideologie die levende mensen offert aan een toekomstig paradijs, links of rechts. Voor die koppige redelijkheid kreeg hij in 1957 de Nobelprijs, vierenveertig jaar oud. Drie jaar later stierf hij, en het is alsof het universum zijn eigen filosofie wilde illustreren, in een auto-ongeluk, met in zijn zak een ongebruikt treinkaartje voor dezelfde reis. Hij had ooit gezegd dat hij zich geen absurdere dood kon voorstellen dan in een auto. Het absurde heeft humor, alleen niet de onze.

Cioran: de pessimist die bleef leven · en de zonde die hij meedroeg

Dan Emil Cioran, en let op de nationaliteit: een Roemeen, net als Alamariu, en die spiegeling is leerzamer dan toeval. Geboren in 1911 in een Transsylvaans bergdorp, zoon van een orthodox priester, een gelukkige jeugd die abrupt eindigde toen hij naar de stad moest voor school. Vanaf zijn zeventiende: slapeloosheid, jarenlang, totaal. Wie nooit echt heeft wakkergelegen, schreef hij, weet niet wat bewustzijn is, de slapeloze ziet de nacht zoals ze is, zonder de barmhartige onderbreking. Uit die nachten kwam zijn eerste boek, geschreven op zijn tweeëntwintigste: Op de toppen van de wanhoop. De titel is geen overdrijving.

En dan de zwarte bladzijde, die je moet kennen omdat ze het verhaal compleet maakt: de jonge Cioran raakte in de jaren dertig in de ban van de IJzeren Garde, de Roemeense fascistische beweging, en schreef een dwepend nationalistisch boek. De parallel met vandaag is exact: een briljante, gefrustreerde jonge intellectueel uit een land dat zich vernederd voelt, die zijn persoonlijke wanhoop projecteert op een natie en verlossing zoekt in vitaliteit, geweld en grootheid. Het recept is tijdloos; alleen de verpakking is nu een meme. Maar, en hier wijkt zijn pad af, Cioran werd wakker. Hij verhuisde naar Parijs, brak met het Roemeens én met zijn verleden, en schaamde zich er de rest van zijn leven kapot voor; zijn latere werk kun je lezen als één lange boetedoening van iemand die wist hoe verleidelijk het gif was omdat hij het zelf gedronken had. Niemand waarschuwt overtuigender voor fanatisme dan een genezen fanaticus.

Wat hij in Parijs werd: de grootste aforist van de eeuw, schrijvend in glashelder Frans over slapeloosheid, verval, de vergissing van het geboren worden. En nu de paradox die hem voor jou interessant maakt: de man die boeken schreef met titels als Over het nadeel van geboren te zijn, leefde tot zijn vierentachtigste, wandelde dagelijks door het Jardin du Luxembourg, was geliefd gezelschap, lachte veel. Hoe? Hij heeft het zelf uitgelegd: schrijven was zijn therapie, elke duistere zin die op papier stond, hoefde niet meer geleefd te worden. En over de zwartste optie zei hij iets dat Nietzsche al eerder bijna woordelijk had gezegd: alleen al de gedáchte dat de uitgang bestaat, dat je mág vertrekken, maakte het blijven dragelijk, wie weet dat de deur openstaat, kan in de kamer blijven zitten. Begrijp dat goed: dat is geen aansporing, het is het tegendeel, de gedachte als ventiel, zodat de daad nooit nodig is. Mainländer schreef zijn pessimisme en voerde het uit; Cioran schreef het en bleef. Zelfde afgrond, andere verhouding ertoe. Pessimisme als stijl is leefbaar; pessimisme als programma is dodelijk. Het verschil zit niet in de gedachte, maar in wat je ermee doet.

Popper: de man die het slot openbrak

De derde stem is van een heel ander slag, en het is, dat zeg ik er eerlijk bij, degene die het dichtst bij jouw eigen werkwijze ligt. Karl Popper, geboren in 1902 in Wenen, joodse familie, opgegroeid in het Wenen van de grote ideeënstrijd: marxisme, psychoanalyse, en de natuurkunde van Einstein, allemaal tegelijk in de lucht. De jonge Popper flirtte kort met het marxisme en zag toen iets wat hem nooit meer losliet: de marxisten en de freudianen konden álles verklaren. Elke gebeurtenis bevestigde hun theorie; ging het anders dan voorspeld, dan bevestigde dat de theorie óók, vals bewustzijn, verdringing, altijd was er een uitweg. En Einstein? Die deed het omgekeerde: hij zei er precies bij welke waarneming zijn theorie zou slopen, als het licht bij de zonsverduistering van 1919 níet de voorspelde afbuiging vertoonde, was de relativiteitstheorie weerlegd, klaar.

Daar zit Poppers hele inzicht in één contrast: een theorie is niet wetenschappelijk omdat ze bevestigd kan worden, bevestiging is goedkoop, je vindt altijd wat je zoekt. Maar omdat ze weerlegd kan worden en dat risico aandurft. Falsifieerbaarheid. De vraag die alles doorprikt, en die je in dit gezelschap nu kunt thuisbrengen: wat zou jou van mening doen veranderen? Stel haar aan een leverancier, een adviseur, een politicus, een goeroe. En aan jezelf. Geen antwoord, of een antwoord dat neerkomt op niets, en je weet dat je niet met kennis praat maar met een geloofssysteem. Mainländers gesloten metafysica, Elisabeths gekuiste Nietzsche, en het systeem waarin elke criticus automatisch bij de corrupte priesterkaste hoort: het zijn alle drie constructies die per ontwerp niet kúnnen verliezen, en die daarom, Popperiaans gesproken, niets zeggen. Een systeem dat nooit ongelijk kan krijgen, kan ook nooit gelijk hebben.

Popper trok het door naar de politiek, schrijvend in ballingschap in Nieuw-Zeeland terwijl Europa brandde: De open samenleving en haar vijanden. Zijn omkering van de klassieke vraag is misschien wel zijn mooiste zet. Al sinds Plato vraagt de politieke filosofie: wie moet er heersen, de besten, de wijsten, de sterksten? Verkeerde vraag, zegt Popper, want elke heerser faalt vroeg of laat. De goede vraag is: hoe richten we onze instituties zó in dat slechte of onbekwame heersers zo min mogelijk schade aanrichten en zonder bloedvergieten vervangen kunnen worden? Democratie is in die lezing geen heilige volkswil en geen schoonheidswedstrijd, het is een foutcorrectiemechanisme. De saaiste verdediging van de democratie ooit geformuleerd, en de sterkste: niet omdat het volk altijd gelijk heeft, maar omdat het systeem zijn vergissingen kan terugdraaien. Zet dat naast de heersers-van-staal-fantasie uit het bronzen kamp en je ziet het werkelijke verschil: het ene systeem heeft een ongedaan-knop, het andere niet. Vraag de twintigste eeuw hoe dat afloopt.

En ja, dit is de filosofische verdieping onder iets wat jij allang doet. Aannames expliciet maken, vertrouwensscores geven, bij twijfel itereren: dat ís falsifieerbaarheid als werkhouding. Je hoefde Popper niet gelezen te hebben om Popperiaan te zijn. Maar het is prettig te weten dat er een Wener met een leerstoel achter je standaardinstellingen staat.

Spinoza: de landing

En dan daal je nu, als het goed is, het Nederlandse luchtruim binnen, en is het tijd voor de thuisspeler. Want het kan geen toeval heten dat dit verhaal eindigt boven het land van Baruch Spinoza, Amsterdam, 1632, zoon van Portugees-joodse vluchtelingen, kooplieden in onder meer zuidvruchten. Wéér een koopmanszoon: dat is dan vijf van de vijf, en het is geen toeval. De handel leert je vroeg dat de werkelijkheid zich niets aantrekt van hoe je zou willen dat ze was, een les die de meeste filosofen pas laat of nooit leren.

Spinoza dacht zo radicaal vrij over God, geen persoon, geen rechter, maar de natuur zelf, Deus sive Natura, God oftewel de Natuur, dat zijn eigen gemeenschap hem in 1656, drieëntwintig jaar oud, met de zwaarst mogelijke banvloek uitstootte: niemand mocht met hem spreken, onder één dak met hem verkeren, of zijn geschriften lezen. Er is zelfs overgeleverd dat iemand hem met een mes aanviel. Wat deed hij? Geen wraak, geen polemiek, geen ressentiment, de man is er het levende tegenbewijs van. Hij nam de Latijnse naam Benedictus aan, verhuisde naar Rijnsburg en later Den Haag, en ging lenzen slijpen voor de kost: precisiewerk voor microscopen en telescopen, de optiek waarmee zijn eeuw juist leerde scherper te kijken. Een mooiere metafoor krijg je niet cadeau. Hij weigerde later een professoraat in Heidelberg, vorstelijk betaald, omdat hij vreesde dat het zijn denkvrijheid zou kosten. Schopenhauers les, anderhalve eeuw eerder al, op een zolderkamer aan de Paviljoensgracht: onafhankelijkheid eerst, comfort later, status nooit.

Zijn filosofie, in de kern, is het zonnige spiegelbeeld van alles wat we vandaag hebben gehoord. Waar Schopenhauer en Mainländer achter de wereld een blinde wil zagen, tot leven of tot dood, zag Spinoza één oneindige substantie waarvan alles een uitdrukking is, en in elk ding een conatus: een streven om in zijn bestaan te volharden en zijn vermogen te vergroten. Bijna Nietzsches wil tot macht, maar dan zonder de pijn, gericht op begrijpen in plaats van overwinnen. Vrijheid is bij Spinoza geen losgeslagen willekeur maar inzicht in noodzaak: hoe beter je begrijpt waaróm de dingen gaan zoals ze gaan, de markt, de mensen, je eigen drijfveren, hoe minder je hun speelbal bent. Emoties bestrijd je niet door ze te onderdrukken maar door ze te begrijpen tot ze van vorm veranderen: een verdriet dat je doorgrondt, is al geen verdriet meer maar kennis. En het hoogste wat een mens kan bereiken noemde hij het bekijken van de dingen sub specie aeternitatis, onder het gezichtspunt van de eeuwigheid. Letterlijk de blik die jij nu hebt, dalend boven de polder: van bovenaf zie je dat alles samenhangt, dat de rivieren lopen waar ze moeten lopen, en dat de meeste dingen waar je je gisteren druk om maakte, vanaf hier niet eens zichtbaar zijn.

En kijk nu, terwijl je daalt, écht even naar dat land onder je. Polders, dijken, kaarsrechte vaarten, gemalen, het dichtst geadministreerde stukje aarde ter wereld, waterschappen die al sinds de middeleeuwen vergaderen over peilbesluiten. In de bronzen wereldbeschouwing is dit het rijk van de bugmen: regels, overleg, formulieren. Maar dit doorgepolderde moeras werd in de Gouden Eeuw het vrijste, rijkste en meest denkende plekje van Europa, de plek waar Descartes kwam schuilen om te kunnen schrijven, waar Spinoza's verboden werk tóch zijn weg naar de drukpers vond, waar de boeken verschenen die nergens anders mochten verschijnen. Niet ondanks het overleg, maar erdoor: wie samen het water moet keren, leert samenwerken met mensen die hij niet uitgezocht heeft, en leert dat afspraken die je kunt herzien sterker zijn dan bevelen die je moet vrezen. Het is Poppers open samenleving, eeuwen avant la lettre, uitgevoerd in klei en veen. De vrije piraten van de geschiedenis hebben paleizen vol boekhouding nagelaten; de boekhouders van de Lage Landen hebben vrijheid nagelaten. Laat dát de stille pointe van deze vlucht zijn.

De koffer voor bij de bagageband

Zes etappes, en dit neem je mee de gate door. Van Schopenhauer: dat onafhankelijkheid de enige luxe is die rendeert, en dat een goed product decennia op zijn markt kan moeten wachten, bouw dus iets dat dat wachten waard is. Van Mainländer: dat een systeem dat perfect sluit en zijn maker opvreet geen kathedraal is maar een fuik. En dat je elke wereldverkoper mag vragen wat zijn waarheid hém gekost heeft. Van Nietzsche: vijf gereedschappen, de nihilisme-diagnose, de ressentiment-detector, de zelfoverwinning, de herhalingstest voor je agenda, en het perspectivisme, plus de waarschuwing van Elisabeth: schrijf je readme, regel je archief, of een ander schrijft jouw verhaal. Van Camus: dat je de rots niet hoeft te begrijpen om er de jouwe van te maken, en dat fatsoen gewoon je werk doen is terwijl de wereld brandt, een wijsheid die hij naar eigen zeggen op het doel leerde, niet in de collegebanken. Van Cioran: dat de donkerste gedachten leefbaar zijn als stijl en dodelijk als programma, en dat een genezen fanaticus de beste waarschuwing is die er bestaat. Van Popper: één vraag, wat zou jou van mening doen veranderen?. En de wetenschap dat elk systeem zonder ongedaan-knop vroeg of laat zijn gebruikers verslindt. En van Spinoza, bij de landing: begrijpen is bevrijden, ressentiment is optioneel, en de eeuwigheidsblik is gewoon een raamstoel op de juiste hoogte.

Eén ding nog, omdat het er eerlijk bij hoort: we hebben vandaag veel langs de rand van de afgrond gelopen, Mainländer, de slapeloze Cioran, de vraag van Camus. Dat was filosofie, en zo is het ook bedoeld. Maar zou dat soort donkerte ooit niet theoretisch maar persoonlijk voelen, bij jou of bij iemand om je heen: dat is geen filosofisch probleem maar een menselijk moment, en dan is er hulp, praat erover, en in Nederland staat 113 dag en nacht voor je klaar. Camus zou het ermee eens zijn: de vraag stellen mag aan de schrijftafel; beantwoorden doe je samen.

Daarmee zijn we geland. Onthoud, tot slot: er is geen bronzen tijdperk nodig om ja te zeggen tegen het leven. Er is werk, er zijn mensen, en er is, als je goed kijkt, verbazend veel om dankbaar voor te zijn. Dat was, van alle stemmen op deze reis, het laatste woord van de hoopvolste.

VERTROUWENSSCORE 0.81, De biografieën en kernideeën kloppen: Camus' absurde en De mythe van Sisyphus, zijn Nobelprijs van 1957 en de absurde autodood in 1960; Ciorans slapeloosheid, zijn IJzeren Garde-verleden en latere boetedoening; Poppers falsifieerbaarheid en de open samenleving als foutcorrectiemechanisme; Spinoza's Deus sive Natura, de ban van 1656, de conatus en sub specie aeternitatis. Maar het frame, vier 'tegenstemmen' die de afgrond serieus namen, de doelman als sleutel tot Camus, en de polder als Poppers open samenleving in klei, is mijn compositie en mijn waardering; dat de boekhouders van de Lage Landen 'vrijheid nalieten' is een pointe die ik kies, geen feit dat zich opdringt.

---

VERANTWOORDING · Biografische feiten volgen de gangbare wetenschappelijke literatuur (o.a. Safranski over Schopenhauer en Nietzsche, de Colli/Montinari-editie, Kaufmann, en standaardbiografieën van Camus, Cioran, Popper en Spinoza). Enkele beroemde details zijn in de tekst als mogelijk legendarisch gemarkeerd (Mainländers boekenstapel, het paard van Turijn). De passages over Bronze Age Pervert volgen de journalistieke reconstructies van Politico en The Atlantic uit 2023. Beroemde passages zijn naverteld, niet geciteerd. Interpretaties en lessen zijn expliciet duiding, geen feit. Vertrouwensscore over het geheel: 0.85, feiten stevig, anekdotes gemarkeerd, duiding voor rekening van de verteller.