De sluier van onwetendheid

Stel je voor dat je de regels van een samenleving mag ontwerpen — wie wat krijgt, hoe lasten en kansen verdeeld worden, wat de wet beschermt — maar met één bijzondere voorwaarde: je weet niet welke plek je er zelf in zult krijgen. Je weet niet of je rijk of arm geboren wordt, gezond of ziek, getalenteerd of gewoon, in de meerderheid of de minderheid, sterk of kwetsbaar. Je staat achter wat de filosoof John Rawls de sluier van onwetendheid noemde — en pas dáárachter, zei hij, kun je werkelijk eerlijke regels bedenken.

Het is een van die gedachte-experimenten die zo simpel zijn dat je de kracht ervan bijna mist. Want kijk wat het doet. Zodra je niet meer weet welke plek je krijgt, verdwijnt de neiging om regels naar je eigen voordeel te buigen. Wie weet dat hij rijk is, ontwerpt graag regels die rijkdom beschermen; wie weet dat hij tot de meerderheid hoort, vergeet makkelijk de minderheid. Maar achter de sluier weet je het niet — en dus ga je, puur uit welbegrepen eigenbelang, regels ontwerpen die voor élke plek redelijk zijn, ook de plek die je het minst zou willen. Je gaat, met andere woorden, denken aan de zwakste, want die zou je zelf kunnen zijn.

Eerlijkheid als onpartijdigheid

Rawls' diepe punt is dat rechtvaardigheid in de kern onpartijdigheid is. Een regel is eerlijk als je hem zou kiezen zonder te weten waar je zelf zult landen. Dat klinkt abstract, maar het is een verrassend praktische toets, en niet alleen voor hele samenlevingen. Je kunt hem op elke regel leggen die mensen verdeelt. Een verdeling in een team, een afspraak tussen partners, de spelregels van een markt, de voorwaarden van een contract: zou je ermee instemmen als je niet wist welke kant van de afspraak je zou krijgen? Zou je deze regel rechtvaardig vinden vanaf de zwakste positie die hij toelaat?

Rawls trok hieruit een beroemde, omstreden conclusie: achter de sluier zouden mensen ongelijkheid alleen aanvaarden voor zover die óók de slechtst-bedeelden ten goede komt. Niet volstrekte gelijkheid — verschillen mogen, als ze de taart zo vergroten dat zelfs de onderste laag erop vooruitgaat. Maar geen verschillen die de top verrijken ten koste van de bodem. Of die specifieke conclusie klopt, is precies waar het grote debat begint — denkers als Robert Nozick wierpen tegen dat ook de manier waarop je iets verwerft telt, niet alleen de verdeling. Het experiment dwingt geen enkel antwoord af. Maar het zuivert wél de vraag.

Een toets die je kunt gebruiken

Daar zit de blijvende waarde, los van Rawls' politieke conclusies. De sluier van onwetendheid is een gereedschap om je eigen belang even uit te schakelen en een regel te zien zoals een onpartijdige hem zou zien — en je merkt meteen hoe vaak je oordeel over "eerlijk" stiekem leunde op het feit dat jij toevallig aan de goede kant stond. Het is, als je het naast elkaar legt, een familielid van Adam Smiths onpartijdige toeschouwer: allebei vragen ze je om je eigen positie te vergeten en te oordelen alsof je het niet was die er beter of slechter van werd.

Een moment om mee te nemen: pak een regel of afspraak waar jij nu profijt van hebt. Vraag eerlijk: zou ik deze regel rechtvaardig vinden als ik aan de andere, zwakkere kant stond — en niet wist welke kant ik zou krijgen? Het antwoord vertelt je iets over de regel. En iets over jezelf.