Doe je eigen onderzoek

Het klinkt als het meest verstandige advies dat er bestaat. Denk zelf na. Vertrouw geen autoriteit op haar blauwe ogen. Doe je eigen onderzoek. En toch is het, in de mond van de moderne twijfelaar, precies het omgekeerde geworden van wat de filosoof bedoelde die de twijfel tot kunst verhief.

Het breekijzer van Descartes

René Descartes besloot in 1641 alles te betwijfelen wat ook maar enigszins te betwijfelen viel. Zijn zintuigen bedriegen hem soms, weg ermee. Misschien droomt hij. Misschien, dacht hij door, is er een boze demon die hem over álles bedriegt. Hij sloopte de hele werkelijkheid weg, op zoek naar één ding dat zelfs die demon hem niet kon afnemen, en hij vond het: zelfs als ik over alles bedrogen word, kan ik niet bedrogen worden over het feit dát ik denk. Ik denk, dus ik ben. Op dat ene rotsblok wilde hij opnieuw bouwen. De richting is alles: Descartes twijfelde om te kúnnen weten. De twijfel was de sloophamer, niet het huis.

De omkering

En daar zit de verdraaiing. "Doe je eigen onderzoek" klinkt cartesiaans, maar het keert Descartes om. Descartes betwijfelde zijn éigen overtuigingen het hardst, en bouwde alleen terug op wat de twijfel overleefde. De moderne onderzoeker-op-eigen-houtje doet het tegenovergestelde: hij betwijfelt de bronnen van ánderen, de experts, de instituten, de cijfers, meedogenloos, terwijl zijn eigen voorkeursbronnen worden vrijgesteld van elke toets. Descartes zocht een fundament dat iederéén kon delen: de rede. De samenzweringsdenker zoekt een fundament dat alleen de "wakkeren" bezitten. En zie de asymmetrie, want die is het hart van de zaak: oneindige twijfel richting de viroloog met dertig jaar onderzoek, nul twijfel richting de man met een ringlamp en een sterke mening. De ene moet honderd procent bewijzen of wordt verworpen; de andere hoeft alleen te bevestigen wat je al voelde.

En kijk eens hoe dat "onderzoek" er in de praktijk uitziet. Je typt een vraag in die het antwoord al in zich draagt, het algoritme schotelt je de video's voor die je vermoeden strelen, en drie uur later voelt het alsof je iets hebt uitgezocht, terwijl je alleen dieper bent weggezakt in wat je al wilde geloven. Descartes las juist wat hem tégensprak; dat was de hele oefening. De moderne zoeker laat zich vooral gelijk geven, en doopt de bevestiging om tot "research".

Vragen die je zelf moet wegen

Dus voor je verdergaat, in stukken, eerlijk. Wat is de laatste overtuiging die je hebt "onderzocht" en die je eigenlijk wáár hoopte te zien. En heb je toen net zo hard naar de tegenargumenten gezocht als naar de bevestiging? Toets jij je eigen kant zo streng als de andere? En de ongemakkelijkste: toen je je eigen onderzoek deed, ging je op zoek naar de sterkste zaak tégen je vermoeden, of naar de sterkste zaak ervóór? Want daar, en nergens anders, ligt het verschil tussen denken en jezelf gelijk geven.

De les die overbleef toen de droom faalde

Wees ten slotte eerlijk over Descartes zelf, want zijn project liep vast. Dat ene rotsblok bleek dun, en de poging om vanaf de bodem de hele kennis weer dicht te timmeren is grotendeels mislukt; zo'n onwrikbaar fundament bestaat waarschijnlijk niet. De les is dus niet "zoek de absolute zekerheid". De les is de méthode, de meedogenloze zelftoetsing, het breekijzer dat je het eerst op je eigen muren zet. Wie alleen het huis van de buurman sloopt en zijn eigen wanden ongemoeid laat, heeft van Descartes precies het verkeerde geleerd, en noemt dat dan zelfstandig denken.

Een moment om mee te nemen: wanneer heb jij voor het laatst iets afgebroken waarvan je hoopte dat het zou blijven staan, een eigen overtuiging, niet die van een ander?