Twijfel is een product

We denken aan twijfel als iets persoonlijks, een aarzeling die in je opkomt, een vraag die je niet loslaat. Maar twijfel kan ook een product zijn, gemaakt in een vergaderzaal, met een budget, met een doel. En dat is het donkerste wat je over dit onderwerp kunt leren.

"Doubt is our product"

In 1969 schreef een directeur van de tabaksfabrikant Brown & Williamson een interne memo die later uitlekte. Eén zin werd berucht: twijfel is ons product, want het is het beste middel om te concurreren met het geheel van feiten dat in het hoofd van het publiek leeft. En het is de manier om een controverse te vestigen. De industrie hoefde niet te bewijzen dat roken veilig was. Ze hoefde alleen genoeg twijfel te zaaien om regulering decennia uit te stellen. De wetenschapshistorici Naomi Oreskes en Erik Conway lieten in Merchants of Doubt (2010) zien hoe ditzelfde draaiboek telkens terugkwam, van tabak naar zure regen, naar de ozonlaag, naar de opwarming van de aarde, vaak uitgevoerd door dezelfde handvol figuren. De truc was altijd identiek: fabriceer onzekerheid, eis een onmogelijke zekerheid, "laat beide kanten zien", en buit de neiging van de media uit om alles netjes in evenwicht te brengen. De wetenschap gebruikt twijfel om dieper te graven. Zij gebruikten haar als wapen tégen de wetenschap.

Het draaiboek draait nu op volle toeren

Naar nu, want het draaiboek heeft een machine gekregen die de tabaksbazen zich niet konden voorstellen. Het algoritme versterkt twijfel vanzelf, want "ze willen niet dat je dit weet" reist sneller dan welke zorgvuldige weerlegging ook. De kunstmatige intelligentie maakt het erger: nepbeelden, gefabriceerd "bewijs", en de leugenaarspremie. Want als álles nep kán zijn, kan ook het echte als nep worden weggewuifd. De influencer-epistemologie regeert: vertrouw de persoon, niet het proces. En boven dit alles hangt de bullshit-asymmetrie: één zin volstaat om twijfel te zaaien, maar een heel proefschrift is nodig om hem te weerleggen. En de zin is al tien keer rond de wereld voor het proefschrift af is.

Vragen die je zelf moet wegen

Weeg het, in stukken, en betrek het op jezelf. De laatste keer dat je voelde "ze verbergen iets", kwam dat doordat jíj bewijs van verhulling vond, of doordat íemand je vertelde dat het verborgen was? Wiens belang dient jouw twijfel eigenlijk, soms je eigen helderheid, soms andermans winst? En de moeilijkste: kun je het verschil voelen tussen wantrouwen waar je jezelf met redenen naartoe hebt gedacht, en wantrouwen dat in je is geïnstalleerd?

Maar niet alle wantrouwen is gekocht

En nu de tegenstem, want zonder haar wordt dit zelf een vorm van propaganda. Het zou levensgevaarlijk zijn om hieruit te concluderen dat álle wantrouwen tegen instituten gefabriceerd of dom is. Instituten hébben wantrouwen verdiend. Sommige "complottheorieën" bleken pijnlijk waar: de Tuskegee-studie, waarin artsen veertig jaar lang zwarte mannen met syfilis bewust onbehandeld lieten; de MKUltra-experimenten; de massasurveillance die werd ontkend tot ze werd onthuld. Wie in een gezonde democratie de macht níét wantrouwt, is geen brave burger maar een slapende. Het gevaar is dus niet dat je instituten betwijfelt. Het gevaar is dat je ze kritiekloos en in het wild betwijfelt, en de aanspreekbare autoriteit inruilt voor een onaanspreekbare. De vaardigheid die je zoekt is geen nul-vertrouwen en geen totaal-vertrouwen. Het is gekalibreerd wantrouwen: scherp waar het verdiend is, mild waar het dat niet is, en altijd op zoek naar wie zich láát controleren.

Een moment om mee te nemen: bij je laatste flinke twijfel, heb je die zelf gerookt, of kreeg je hem aangeboden? En zou je het verschil eerlijk durven onderzoeken?