De Blinde Vlek

Etappe één · Het gat in je oog

Wat Mariotte vond

In 1668 meldde de Franse natuuronderzoeker Edme Mariotte iets ongemakkelijks aan de Académie in Parijs: in het oog zit een plek waar je niets ziet. Daar waar de oogzenuw het netvlies verlaat, zitten geen lichtgevoelige cellen. Een gat, iets naast het midden van je blikveld, in elk menselijk oog dat ooit heeft bestaan.

Dat is het feit. Het is oud, het is stevig, het is met een vel papier en een stip in vijf minuten na te doen.

Het merkwaardige is niet dat het gat er is. Het merkwaardige is dat je het nooit merkt. Je ziet geen zwarte vlek zweven. Je ziet geen ontbrekend stuk muur. Je ziet een muur. Het brein neemt de omgeving van het gat (kleur, structuur, richting) en vult in wat er zou moeten staan. Niet als schatting die je kunt inzien, maar als afgeleverd beeld. Zonder waarschuwing, zonder factuur.

Invullen zonder het te melden

Hier zit de kern van dit hele boek, dus lees hem langzaam: het invullen wordt niet aangekondigd. Er verschijnt geen randje om het gerepareerde stuk. Je krijgt een compleet beeld en je krijgt er de zekerheid bij dat het compleet is.

Zou het brein netjes zijn, dan meldde het: hier ontbrak informatie, ik heb een aanname gedaan. Dat doet het niet. Het levert het eindproduct af alsof het waarneming is.

Vraag jezelf, voor je verder leest: hoeveel van wat je vandaag zeker wist, kwam als beeld binnen, en hoeveel als reparatie?

Van netvlies naar oordeel

Nu de stap die ik uitdrukkelijk als metafoor markeer, niet als natuurkunde.

Wat het oog doet met een gat in het netvlies, doet de geest met een gat in de informatie. Iemand antwoordt kort. Een klant belt niet terug. Een collega kijkt weg tijdens je voorstel. Feitelijk heb je een kort antwoord, een stille telefoon, een blik. Wat je overhoudt is: hij vindt het niks, ze zijn afgehaakt, hij vertrouwt me niet.

Dat is geen leugen die je jezelf vertelt. Het is een reparatie die je niet als reparatie krijgt aangeboden.

De vergelijking heeft een grens, en die noem ik hier meteen. De blinde vlek in het oog is één vast, meetbaar mechanisme in de anatomie. De invullingen van de geest zijn een verzameling losse processen, geheugen, verwachting, stemming, taal, die alleen in hun uitkomst op elkaar lijken. Ik gebruik het oog als beeld omdat het scherp maakt wat er gebeurt, niet omdat het hetzelfde apparaat is. Wie de metafoor voor bewijs aanziet, doet precies wat dit boek probeert te vertragen.

"Even een moment. Je hebt vandaag minstens één keer een gat gevuld en het resultaat een feit genoemd. Welk gat was dat, en wat had er ook kunnen staan?"

VERTROUWENSSCORE 0.9, De fysiologie is vaste kost: blinde vlek, opvulling, Mariotte 1668. De sprong naar het oordeel is expliciet een metafoor en wordt als metafoor begrensd.

---

Etappe twee · De onzichtbare brug

Indruk, instemming, oordeel

Ruim achttien eeuwen vóór Mariotte hadden de Stoïcijnen al een woord voor wat er tussen gebeurtenis en gevoel gebeurt. Chrysippus, het derde schoolhoofd van de Stoa, gestorven omstreeks 206 v.Chr., werkte een leer uit waar de school daarna op teerde.

Het verloopt in drie stappen. Er komt een indruk binnen, een beeld, een zin, een blik. Die indruk brengt een voorstel mee: dit betekent iets. En dan doe je iets waar je meestal niets van merkt: je geeft instemming. Je zegt ja. Vanaf dat moment is het geen voorstel meer maar een oordeel, en het oordeel voelt als de gebeurtenis zelf.

Epictetus, geboren als slaaf in Hierapolis omstreeks het jaar 50, later vrijgelaten en leraar in Nicopolis, vatte het samen in een regel die iedereen kent en bijna niemand toepast: niet de dingen verontrusten je, maar je opvattingen over de dingen. Zijn lessen zijn overgeleverd doordat zijn leerling Arrianus ze opschreef; wat we lezen is een aantekening van een gesproken les, geen boek dat hij zelf uitgaf. Dat is geen detail. Het betekent dat ook de Stoa ons via een tussenhand bereikt.

De brug die je niet ziet liggen

Neem drie zinnen die je vast herkent.

Ze reageerden niet, dus ze nemen me niet serieus. Het is misgegaan, dus ik kan het niet. De opdracht ging weg, dus mijn bedrijf staat er slecht voor.

Kijk naar het woordje dus. Links staat wat er gebeurde. Rechts staat wat je erbij bedacht. Ertussen ligt een brug die je nooit hebt zien bouwen, en die brug draagt het volle gewicht van je humeur.

Het scherpste eraan: de gebeurtenis is meestal al lang voorbij als het lijden begint. De mail is verstuurd. De telefoon is opgehangen. Wat doorgaat, is het commentaar.

Marcus Aurelius, keizer van 161 tot 180, kwam er in zijn nachtelijke aantekeningen telkens op terug: haal het oordeel weg en je haalt de klacht weg. Hij schreef dat niet in een studeerkamer maar in veldkampen aan de Donau, tijdens jaren van oorlog en pest. Hij stierf in maart 180, achtenvijftig jaar oud. Hij was in april geboren, dus zijn negenenvijftigste verjaardag heeft hij niet gehaald. Iemand die weinig reden had om de werkelijkheid mooier voor te stellen dan ze was.

En let op wat hij niet zegt. Hij zegt niet dat de gebeurtenis niet erg is. Hij zegt dat er twee dingen op je bord liggen (wat er gebeurde en wat jij besloot dat het betekent) en dat je die twee al jaren als één gerecht eet.

Wat dit voor een bouwer betekent

In boek twee ging het over hoe te handelen, met de keizer en de slaaf als twee stemmen aan dezelfde tafel. Hier gaat het een stap eerder: over wat je in handen hebt vóór het handelen begint.

De praktische winst is klein en saai en werkt. Zet in je hoofd, of beter op papier, een streep tussen de linkerkant en de rechterkant van je dus. Links: de klant heeft veertien dagen niet gereageerd. Rechts: de klant is weg. Links is een feit waar je iets mee kunt doen, bellen. Rechts is een verhaal waarmee je alleen kunt somberen.

Eén nuance, want anders wordt dit te makkelijk. Soms is het oordeel gewoon juist. De klant is weg. Het scheiden van feit en duiding maakt je niet altijd optimistischer; het maakt je alleen eerlijker over welk van de twee je in handen hebt.

"Even een moment. Pak de laatste keer dat je boos of somber werd. Welke zin stond er links van je 'dus', en welke rechts?"

VERTROUWENSSCORE 0.85, De Stoïcijnse leer van indruk en instemming is goed gedocumenteerd, evenals de kernregel van Epictetus en het terugkerende motief bij Marcus Aurelius. Ik parafraseer en citeer niet woordelijk, omdat vertalingen sterk uiteenlopen. Data en leeftijd van Marcus Aurelius zijn nagerekend.

---

Etappe drie · Twee mensen, één gesprek

Herinneren is bouwen, niet ophalen

Twee mensen komen uit hetzelfde gesprek en zijn er allebei zeker van dat de ander liegt. Dat is geen zeldzaamheid; dat is dinsdag.

De verklaring die het dichtst bij de feiten ligt: geen van beiden liegt, en geen van beiden herinnert zich de gebeurtenis. Ze herinneren zich hun eigen versie ervan, en die is bij het opslaan al bewerkt.

Frederic Bartlett liet dat in 1932 zien in Remembering: mensen die een vreemd verhaal navertelden, maakten het onbewust logischer, korter en meer zoals hun eigen wereld in elkaar zat. Ze verzonnen niets. Ze herstelden, precies zoals het oog.

In 1974 lieten Elizabeth Loftus en John Palmer proefpersonen een filmpje van een aanrijding zien. De ene groep kreeg de vraag hoe hard de auto's reden toen ze tegen elkaar botsten, de andere toen ze op elkaar knalden. De tweede groep schatte hoger. Een week later zei die groep vaker gebroken glas gezien te hebben. Er was geen gebroken glas. Eén werkwoord had de herinnering verbouwd.

Zekerheid is geen bewijs

Hier komt het deel dat het meeste pijn doet.

Ulric Neisser en Nicole Harsch vroegen studenten de dag na de ontploffing van de spaceshuttle Challenger, in januari 1986, waar ze het nieuws hoorden. Tweeënhalf jaar later vroegen ze het opnieuw. Veel antwoorden weken sterk af van wat dezelfde mensen destijds hadden opgeschreven. En ze waren er zeer zeker van. Sommigen geloofden hun eigen briefje van toen niet toen ze het zagen.

Dus: het gevoel van zekerheid en de juistheid van een herinnering zijn twee verschillende dingen die je als één ding beleeft. Alweer.

De tegenstem

Nu de sterkste stem tegen mij, want zonder die stem is dit hoofdstuk goedkoop.

Ten eerste: het geheugen is geen kleiklomp. Het meeste van wat je onthoudt over je werk, je vak en je afspraken klopt in grote lijnen prima, anders zou geen enkel bedrijf functioneren. Het onderzoek laat zien dat herinnering vervormbaar is, niet dat ze waardeloos is. Wie na dit hoofdstuk niemand meer gelooft, heeft één vertekening ingeruild voor een andere.

Ten tweede: veel klassiek psychologisch onderzoek uit de vorige eeuw heeft het de laatste vijftien jaar zwaar gehad bij herhaling. Sommige beroemde effecten bleken kleiner dan gedacht, of verdwenen. Het misinformatie-effect van Loftus hoort tot de robuustere bevindingen, het is vaak en breed herhaald. Maar het is eerlijk om erbij te zeggen dat ik hier leun op een onderzoeksveld dat zichzelf aan het opschonen is.

En ten derde, de ongemakkelijkste: dat twee herinneringen verschillen, betekent niet dat ze even goed zijn. Soms heeft één van de twee er gewoon naast gezeten. Soms liegt er wél iemand. "Ieder zijn waarheid" is een luie uitweg, geen conclusie. In het eerste boek van deze reeks, over wat te geloven, kwam dat al langs: het inzicht dat kennis wankel is, is geen vrijbrief om alles even zwaar te wegen.

"Even een moment. Denk aan een conflict waarin de ander de feiten anders vertelde. Welk deel van jouw versie zou een camera hebben bevestigd, en welk deel niet?"

VERTROUWENSSCORE 0.8, Bartlett 1932, Loftus & Palmer 1974 en Neisser & Harsch 1992 zijn correct weergegeven en breed bekend. De relativering over de replicatiediscussie in de psychologie is mijn duiding van de stand van zaken, geen uitspraak van die onderzoekers zelf.

---

Etappe vier · De vlek die je alleen bij anderen ziet

Iedereen behalve ik

In 2002 publiceerden Emily Pronin, Daniel Lin en Lee Ross onderzoek naar iets wat sindsdien de bias blind spot heet. De uitkomst is bijna komisch: mensen erkennen moeiteloos dat vertekeningen bestaan, zien ze scherp bij anderen, en schatten zichzelf structureel minder vatbaar in dan de gemiddelde persoon.

Zelfs als je de vertekening net hebt uitgelegd gekregen. Zelfs als je 'm zojuist bij jezelf hebt aangetoond gekregen.

Waarom dat zo hardnekkig is, laat zich raden. Bij een ander zie je gedrag. Bij jezelf hoor je een verantwoording. De ander onderbreekt omdat hij een botterik is; jij onderbrak omdat het echt even moest. Van binnenuit voelt je eigen redenering nooit als vertekening, want vertekening voelt van binnenuit als nadenken.

Naïef realisme en de fout die we bij anderen maken

Lee Ross muntte in 1977 de term fundamentele attributiefout: de neiging om bij het verklaren van andermans gedrag de situatie te onderschatten en zijn karakter te overschatten. De klassieke opzet is van Edward Jones en Victor Harris uit 1967, proefpersonen die wisten dat iemand een standpunt kreeg opgelegd, dachten toch dat het zijn echte mening was. De zelfvergelijking is een apart begrip: dezelfde Jones beschreef in 1971 met Richard Nisbett de actor-waarnemer-asymmetrie, de gedachte dat je je eigen gedrag juist wél aan de omstandigheden toeschrijft.

Daaromheen ligt wat Ross later naïef realisme noemde: de stille aanname dat jij de wereld ziet zoals hij is, en dat wie het anders ziet slecht geïnformeerd, oneerlijk of niet goed snik moet zijn.

Dat is het scharnier van dit hele boek. Zolang je duiding zichzelf als feit voordoet, is elke afwijkende mening automatisch een gebrek bij de ander.

De tegenstem

De actor-waarnemer-asymmetrie is jarenlang breder verkocht dan ze is. Bertram Malle bracht in 2006 de studies bij elkaar en vond dat de verwachte asymmetrie tussen hoe je jezelf en hoe je een ander verklaart, over het geheel genomen veel zwakker is dan het leerboekverhaal, vaak nauwelijks aanwezig, en sterk afhankelijk van de situatie. De bias blind spot zelf staat er beter voor, maar het bredere plaatje van "mensen beoordelen anderen altijd hard en zichzelf altijd zacht" is te grof.

Neem dus mee: je hebt vertekeningen die je bij jezelf slecht ziet. Neem niet mee dat je een wandelende bundel denkfouten bent. Dat laatste is ook maar een verhaal, en wel eentje dat prettig verlammend werkt.

"Even een moment. Noem één overtuiging waarvan je zou toegeven dat ze door je positie gekleurd is. Kostte dat moeite? Dat is het onderwerp van deze etappe."

VERTROUWENSSCORE 0.75, Pronin, Lin & Ross 2002, Jones & Harris 1967 en Ross' term uit 1977 zijn correct toegeschreven, evenals de actor-waarnemer-asymmetrie van Jones & Nisbett 1971. De relativering leunt op de meta-analyse van Malle uit 2006 en geldt die asymmetrie, niet de attributiefout zelf. Mijn uitleg waaróm de blinde vlek standhoudt, gedrag bij de ander, verantwoording bij jezelf, is gangbare duiding en geen meetresultaat.

---

Etappe vijf · Wie is hier schuldig?

De eerste beweging

Nu de vraag die onder alles ligt. Als je geest ongevraagd betekenis produceert, ben je dan schuldig aan wat er bij je opkomt?

De Stoïcijnen hadden hier een verrassend mild antwoord op. Seneca beschrijft in Over de woede dat er eerste bewegingen zijn die niemand kan tegenhouden: het schrikken, de kleur die uit je gezicht wegtrekt, de steek van kwaadheid. Die eerste beweging, zegt hij, is nog geen woede. Woede begint pas als je meegaat. Er is een verhaal over een Stoïcijn die tijdens een storm op zee zichtbaar bleek wegtrok en achteraf uitlegde dat de schrik hem overkwam, maar dat hij er niet mee had ingestemd.

Vertaal dat naar vandaag. De gedachte hij vindt me niks dient zichzelf aan. Daar kies je niet voor. Wat daarna komt, het aannemen, het uitbouwen, het drie dagen ronddragen, daar zit wel een handeling in.

De cilinder

Chrysippus had een beeld dat hier nog steeds het beste werkt, overgeleverd via Cicero. Je duwt een cilinder van een helling. De duw komt van buiten; die heb je niet gekozen. Maar dát hij rolt en hoe hij rolt, komt door zijn eigen vorm. Een blok blijft liggen.

De duw is de indruk. De vorm ben jij.

Dat is een preciezer schuldbegrip dan wat er meestal van de Stoa wordt gemaakt. Je bent niet verantwoordelijk voor de duw. Je bent verantwoordelijk voor de vorm die je in de loop van de jaren hebt aangenomen. En dat is trager, minder heroïsch en veel eerlijker dan "kies gewoon je reactie".

Nietzsche, en een citaat dat niet van hem is

Ruim achttien eeuwen na Seneca kwam Friedrich Nietzsche, geboren in 1844, langs dezelfde deur maar dan van de andere kant. In Zur Genealogie der Moral uit 1887 stelt hij dat er geen kennen bestaat buiten een gezichtspunt om: alleen perspectivisch zien, alleen perspectivisch weten. En hoe meer verschillende ogen je op één zaak richt, hoe voller je begrip. Objectiviteit is bij hem niet: nergens staan. Het is: op meer plaatsen tegelijk gaan staan.

In datzelfde boek zit iets wat op de schuldvraag slaat. Nietzsche betoogt dat we achter elke daad een dader verzinnen, dat we van de bliksem een "iets dat bliksemt" maken, terwijl er alleen de flits is. Toegepast op je eigen hoofd: de gedachte was er eerder dan de denker die zich er verantwoordelijk voor voelt.

En dan het punt waarom deze etappe hier staat.

Er circuleert al jaren een zin onder Nietzsches naam: dat de gevaarlijkste blindheid is te geloven dat jouw perspectief de enige werkelijkheid is. Hij staat op posters, in podcasts, boven artikelen, op sociale media. Ik heb er geen vindplaats voor gevonden in zijn gepubliceerde werk, en anderen die er beter naar gezocht hebben dan ik evenmin. Mijn beste inschatting is dat het geen citaat van Nietzsche is maar een moderne samenvatting die zijn naam heeft geleend. Dat is uitdrukkelijk een inschatting: het ontbreken van een vindplaats is geen bewijs van afwezigheid, zeker niet bij een auteur met bergen nagelaten aantekeningen.

Kijk wat hier gebeurt. Een zin over de gevaren van jouw perspectief voor werkelijkheid aanzien, wordt zelf duizenden keren doorgegeven zonder dat iemand controleert of hij echt is. De vorm van de boodschap weerlegt de inhoud. Dat is geen grap over het internet; het is de blinde vlek in zijn zuiverste bedrijfsvorm.

Waar schuld wél begint

Zet het bij elkaar.

De indruk: niet van jou. De duw komt van buiten. De instemming: gedeeltelijk van jou, vaak in een fractie van een seconde, vaak zonder dat je het merkt. De tweede blik: helemaal van jou. Dat is het enige moment in de keten waar je echt aan zet bent.

Daar ligt de verantwoordelijkheid, en nergens anders. Niet in wat er bij je opkwam. In of je het hebt nagekeken toen het ertoe deed.

En dan meteen de tegenstem, want ik wil dit niet mooier maken dan het is. Modern psychologisch onderzoek suggereert dat een groot deel van die beoordeling automatisch, snel en buiten je bewustzijn verloopt. Als dat klopt, is "kijk je oordelen na" makkelijker gezegd dan gedaan, en is het Stoïcijnse plaatje van een innerlijke rechter die netjes ja of nee zegt te ordelijk. Ik houd het bij een bescheidener claim: je kunt het aantal momenten waarop je nakijkt niet oneindig opvoeren, maar je kunt ze wel op de plekken leggen waar het duur wordt. Daar gaat de laatste etappe over.

"Even een moment. Noem één oordeel van deze week dat je hebt aangenomen zonder na te kijken, en dat je nog kunt terugdraaien."

VERTROUWENSSCORE 0.7, Seneca over de eerste bewegingen en Chrysippus' cilinder via Cicero zijn correct weergegeven, zij het parafraserend. Nietzsches perspectivisme staat in Zur Genealogie der Moral (1887). Dat het bekende blindheids-citaat niet van hem is, is mijn best onderbouwde inschatting op grond van het ontbreken van elke vindplaats, geen bewezen feit. De koppeling tussen automatische beoordeling en de grenzen van de Stoïcijnse instemming is duiding.

---

Etappe zes · Bouwen met een blinde vlek

Je haalt hem er niet uit

Begin met de slechtste boodschap. Je blinde vlek gaat niet weg. Niet in je oog en niet in je oordeel. Alles wat volgt gaat over erbuiten bouwen, niet over genezen.

Dat is minder somber dan het klinkt. Een piloot verwijdert de blinde vlek van zijn instrumenten ook niet. Hij zet er een tweede instrument naast.

Zet de streep op papier

Het simpelste dat werkt: schrijf bij elke beslissing die geld, tijd of vertrouwen kost twee regels op.

Wat is er gebeurd. Alleen wat een camera zou hebben vastgelegd. Wat ik denk dat het betekent. Alles met een dus erin.

De tweede regel mag alle vermoedens bevatten die je wilt. Het gaat er niet om dat je stopt met duiden, dat kun je niet. Het gaat erom dat de duiding zichtbaar op een eigen regel staat, waar je haar later kunt terugvinden.

Zet er een datum bij. Over drie maanden weet je namelijk niet meer wat je dacht; je weet nog wat je nú denkt en je zult zweren dat je dat toen ook al vond. Etappe drie legde uit waarom.

Vraag het, verplaats je niet

Hier gaat de gangbare wijsheid nat, en dat is het waard om te weten.

Het advies "verplaats je in de ander" klinkt onbetwistbaar. Maar onderzoek van Tal Eyal, Mary Steffel en Nicholas Epley, gepubliceerd in 2018, vond over een lange reeks experimenten dat je in iemand verplaatsen je begrip niet nauwkeuriger maakt. Wat wel hielp: het perspectief van de ander daadwerkelijk verkrijgen, het vragen, en het antwoord aanhoren.

Dat is een ontnuchterend en bruikbaar resultaat. Verbeelding levert een overtuigend beeld op, geen accuraat beeld. Het is dezelfde reparatiemachine, nu ingezet op het hoofd van een ander.

Dus: bel de klant die niet reageert. Vraag de monteur waarom hij het anders deed. Vraag de vennoot wat hij ziet dat jij niet ziet. Vijf minuten navraag verslaat een uur inleven.

Organiseer de tegenstem

Wat je zelf niet ziet, moet iemand anders mogen zien. En dat "mogen" is geen houding maar een inrichting.

Wijs voor grote beslissingen één iemand aan met de opdracht het idee onderuit te halen. Niet als karakterproef, als rol, met een naam en een tijdslot. In boek vier, over macht en het heilige, kwam voorbij hoe snel een organisatie iets onaanraakbaar maakt zonder dat iemand dat besluit. Een aangewezen tegenstem is het goedkoopste tegengif dat er is.

Twee waarschuwingen. Als de tegenstem structureel verliest, is het theater en weet iedereen dat binnen een maand. En als alles een tegenstem krijgt, beslis je niets meer; leg de drempel bij bedragen, termijnen of onomkeerbaarheid.

En de machine kijkt mee

Nog één laag, omdat die er inmiddels altijd is. De systemen waarmee je werkt, de offertegenerator, het adviesmodel, de assistent die je e-mail voorstelt, hebben ook blinde vlekken, en die van hen zijn nog stiller dan die van jou. Ze komen uit de data waarop ze getraind zijn en ze worden met dezelfde vloeiende zekerheid afgeleverd als jouw ingevulde muur. Het boek over de denkende machine ging over de vraag of daar iemand thuis is. Hier is de vraag praktischer: wie kijkt de invulling na als noch jij, noch het systeem meldt dat er iets is ingevuld?

Voorlopig antwoord: jij. Wat betekent dat het gereedschap van deze etappe eerder belangrijker wordt dan minder.

Wat nu

Drie dingen, klein genoeg om deze week te doen.

Eén. Neem je laatste conflict of teleurstelling en schrijf de twee regels op: wat er gebeurde, en wat je erbij bedacht. Kijk waar het dus stond.

Twee. Pak de belangrijkste openstaande aanname over een ander mens in je werk (een klant, een leverancier, een medewerker) en vraag het gewoon. Niet inleven. Vragen.

Drie. Kies één beslissing in de komende maand die duur of onomkeerbaar is, en wijs vandaag iemand aan die hem mag afbranden. Zet het in de agenda, anders gebeurt het niet.

En houd één zin bij de hand, de zin die volgens etappe vijf misschien nooit van Nietzsche was maar waar de hele reeks omheen draait: ik kan me vergissen. Niet als bescheidenheidsformule aan het eind van een e-mail. Als werkende hypothese, met een controle eraan vast.

"Even een moment. Als je één beslissing van het afgelopen jaar opnieuw mocht bekijken, met de vraag welk stuk je hebt ingevuld in plaats van gezien, welke wordt het?"

VERTROUWENSSCORE 0.8, Het onderzoek van Eyal, Steffel & Epley (2018) is correct weergegeven en is een van de robuustere kritieken op standaardadvies over inleving. De praktische werkwijzen zijn mijn aanbeveling, gebaseerd op het voorgaande, en zijn niet als zodanig getoetst.

---

VERANTWOORDING

Wat stevig staat. De fysiologische blinde vlek en de invulling ervan door het brein (Mariotte, 1668). De Stoïcijnse leer van indruk, instemming en oordeel bij Chrysippus, Epictetus en Marcus Aurelius. De reconstructieve aard van het geheugen (Bartlett 1932; Loftus & Palmer 1974; Neisser & Harsch 1992). De bias blind spot (Pronin, Lin & Ross 2002). Het onderzoek naar de grenzen van perspectief nemen (Eyal, Steffel & Epley 2018). Jaartallen en levensdata zijn nagerekend; Marcus Aurelius werd achtenvijftig, niet negenenvijftig, omdat hij in maart stierf en in april jarig was.

Wat duiding is. De vergelijking tussen de blinde vlek van het oog en de invullingen van het oordeel is een metafoor, in etappe één expliciet begrensd. De verklaring waarom de bias blind spot standhoudt, je ziet gedrag bij anderen en hoort verantwoording bij jezelf, is gangbare interpretatie, geen meetresultaat. De koppeling tussen Stoïcijnse instemming en modern onderzoek naar automatische beoordeling is mijn constructie.

Wat onzeker is. De belangrijkste onzekerheid is de zin die aan Nietzsche wordt toegeschreven over blindheid en perspectief. Ik heb er geen vindplaats voor gevonden in zijn gepubliceerde werk en beschouw hem als vrijwel zeker apocrief, maar dat is een inschatting op grond van afwezig bewijs, niet een bewezen ontkenning. Het perspectivisme waar de zin naar verwijst, staat wél bij Nietzsche, in Zur Genealogie der Moral (1887). De teksten van Epictetus bereiken ons via aantekeningen van zijn leerling Arrianus; de leer van Chrysippus grotendeels via latere auteurs zoals Cicero. Ik parafraseer daarom overal en citeer nergens woordelijk.

De sterkste tegenstemmen, expliciet. De actor-waarnemer-asymmetrie is volgens de meta-analyse van Malle (2006) veel zwakker dan het leerboekverhaal. Een deel van het klassieke psychologische onderzoek waarop dit boek leunt, staat onder druk in de bredere replicatiediscussie, ook al hoort het misinformatie-effect tot de robuustere bevindingen. En de belangrijkste morele tegenstem: het inzicht dat waarneming gekleurd is, is geen argument om alle standpunten gelijk te behandelen. Twee mensen kunnen hetzelfde anders onthouden en één van hen kan er gewoon naast zitten.

Aanleiding. Dit boek begon bij een reeks moderne, anoniem circulerende teksten over Stoïcijnse ideeën, waarin oude leer en een vermoedelijk verzonnen citaat naast elkaar stonden zonder onderscheid. Die combinatie, juiste wijsheid, onjuiste toeschrijving, geen bronvermelding, is precies het onderwerp, en is hier met naam en toenaam als zodanig behandeld.

Deze reeks is niet af. Elk deel voegt vragen toe; het aantal antwoorden loopt achter, en dat is de bedoeling.