Geschiedenis rijmt, maar voorspelt niet

"De geschiedenis herhaalt zich niet, maar ze rijmt." Een prachtige zin — en, passend voor een stuk over het goed hebben van je bronnen, vrijwel zeker niet van Mark Twain. Er is geen bewijs dat hij het ooit zei; de vroegste vindplaats is de psychoanalyticus Theodor Reik in 1965, en pas in 1970 werd het aan Twain gehangen. Waarom? Omdat een goede zin gezag zoekt, en Twain klinkt gezaghebbender dan een vergeten psychoanalyticus. Die misattributie is zelf een kleine les: we plakken patronen en citaten achteraf op het verleden om ze onvermijdelijk te laten lijken.

Wat een rijm wél en niet is

Een rijm is een gelijkenis, geen herhaling. De cyclische denkers — Polybius met zijn rad, Ibn Khaldun met zijn oplosmiddel van de luxe, en modernen die er hele modellen van bouwen — hebben echte, terugkerende mechanismen blootgelegd: overbelasting, muntontwaarding, verlies van cohesie, de roep om orde in de chaos. Dat is geen kletspraat; dat is winst. Maar een mechanisme is een neiging onder bepaalde omstandigheden, geen wet van het lot. Het verschil lijkt subtiel en is allesbepalend.

Poppers bom onder de profeten

Karl Popper legde uit waarom grootschalige voorspelling van de geschiedenis geen bescheiden wetenschap is maar hoogmoed. Zijn argument is verbluffend eenvoudig. De loop van de geschiedenis hangt sterk af van de groei van onze kennis. Maar de toekomstige groei van kennis kun je niet voorspellen — want als je vandaag al kon weten wat je morgen zult ontdekken, had je het vandaag al ontdekt. En als je de toekomstige kennis niet kunt voorspellen, kun je de toekomstige loop van de geschiedenis niet voorspellen. Daar komt bij dat de patronen die "alles verklaren" meestal niet te weerleggen zijn: komt er verval, dan draaide het rad; komt er bloei, dan is het de uitzondering. Een verklaring die nooit ongelijk kan krijgen, vertelt je niets.

De geschiedenis ligt bezaaid met zulke zelfverzekerde voorspellingen die de plank volledig missloegen. Karl Marx voorspelde de onvermijdelijke ineenstorting van het kapitalisme en de wereldrevolutie van de arbeiders — het was juist zíjn historicisme dat Popper op de korrel nam — en het liep heel anders. Talloze profeten kondigden met grote stelligheid de nabije ondergang van het Westen, de dollar of de beschaving aan, compleet met een exact gevoel voor het noodlot. De wereld trok zich er niets van aan. Niet omdat verval onmogelijk is, maar omdat het moment ervan zich niet laat berekenen. Wie het toch op de kalender zet, verwart een neiging met een klok.

De ingenieur, niet de waarzegger

Wat blijft er dan over? Geen profetie, maar de kennis van de ingenieur. Niet "de brug stort in 2027 in", maar "een balk onder déze belasting bezwijkt meestal op déze plek". Dat is bruikbaar en ontnuchterend zonder deterministisch te zijn: je kunt de faalvormen kennen zonder de toekomst te kennen. En let op het diepste gevaar van de waarzeggers, want het is niet alleen dat ze het mis hebben. Wie beweert te weten waar de geschiedenis heen gaat, eist al gauw de macht om haar daarheen te dwingen — de denkwijze van elk gesloten systeem. De profeet en de tiran liggen dichter bij elkaar dan het lijkt.

Leer dus de mechanismen, weiger de voorspellingen, en wantrouw het meest de stem die je vertelt hoe het "onvermijdelijk" afloopt — die van een ander, en vooral je eigen.

Een moment om mee te nemen: de laatste keer dat iemand je vertelde hoe het "onvermijdelijk" zou aflopen — met de economie, de politiek, de beschaving — vraag je af: was dit de ingenieur (dit pleegt te breken) of de waarzegger (dit is de toekomst)? En wat wilde de waarzegger eigenlijk van jouw geloof?