De Opkomst en de Ondergang

Etappe één · Het rad dat de Grieken al zagen

Dit wordt het pittigste deel van de hele reeks, en daarom zeg ik vooraf precies hoe ik te werk ga. We behandelen de grote machtswisselingen, opkomst en ondergang, sterke en zwakke leiders, geld dat zijn waarde verliest, de vraag of het systeem soms eerst moet breken. Dat is geladen terrein, en de verleiding is groot om er een politiek pamflet van te maken. Dat doe ik niet. Ik geef elke stelling haar sterkste vorm, de versie die haar slimste verdediger zou geven. En daarna haar sterkste tegenstem, met de geschiedenis aan het woord, feit gescheiden van duiding. En ik beslis de uitkomst niet voor je. Aan het eind weet je niet wat je moet vinden; je weet beter wáár het over gaat, en dan denk je zelf. We volgen, zoals altijd, elk idee van zijn verste oorsprong, ver vóór onze jaartelling, naar nu. En de rode draad wordt jouw eigen wens: een soort voorspelling, mét de mededeling dat voorspellen eigenlijk niet kan. Dat laatste is geen slag om de arm; het is, zoals je zult zien, het diepste inzicht van dit boek.

Polybius en de anacyclose

Ga terug naar de tweede eeuw voor onze jaartelling. Een Griek, Polybius, leeft als gegijzelde in Rome en kijkt met verbazing naar de stad die de wereld aan het veroveren is. Hij schrijft een geschiedenis, en daarin staat een idee dat sindsdien nooit meer is weggegaan: de anacyclose, het rad van de staatsvormen. Elke goede regeringsvorm, zegt Polybius, verrot van binnenuit in zijn kwade tweelingbroer. Het koningschap verwordt tot tirannie; de aristocratie tot oligarchie; de democratie tot ochlocratie, heerschappij van de meute. En als de meute alles heeft afgebroken, smacht het volk naar orde, en staat er een sterke man op die het rad opnieuw laat draaien. Polybius dacht dat Rome's gemengde grondwet, een beetje koning, een beetje aristocratie, een beetje volk, het rad kon vertragen, maar niet stoppen.

Tweehonderd jaar eerder had Plato al iets soortgelijks beschreven. In zijn Staat verglijdt de ideale ordening trapsgewijs naar beneden, en zijn meest verontrustende observatie is deze: het is juist het teveel aan vrijheid in de democratie dat de tirannie baart. Als alles mag en niets meer geldt, als de orde wegsmelt in wanorde, dan verschijnt de demagoog die belooft de chaos te bedwingen. En het volk, moe van de losbandigheid, levert hem de macht. De vrijheid draait, via haar eigen overmaat, om in haar tegendeel.

De kracht en de valstrik van het rad

Dit is een verbluffend krachtig patroon. Rome, dynastieën in China, rijken in het Midden-Oosten en de Andes, bijna alles wat opkwam, ging ook weer onder, en vaak langs precies deze lijn: bloei, verzachting, verdeeldheid, verval, en dan een sterke hand. Wie de geschiedenis zo bekijkt, ziet overal het rad draaien.

Maar hier moet meteen de eerlijkheid in, want het rad heeft een valstrik. Ten eerste verleidt het tot fatalisme: als verval onvermijdelijk is, waarom je er dan tegen verzetten? Ten tweede, en dat komt later in volle omvang terug, is het geen wet maar een duiding. Het rad wordt vaak áchteraf over de feiten heen getekend, en een patroon dat je achteraf altijd kunt vinden, voorspelt niets. En ten derde zit er een aanname in de beeldspraak verstopt: een rad keert terug naar hetzelfde punt. Maar doet de geschiedenis dat? Houd die vraag vast.

En naar nu

Het gevoel dat het rad draait, is vandaag overal. Het idee dat democratieën "vervallen", dat de vrijheid is omgeslagen in wanorde, dat we ergens op Polybius' wiel staan vlak voor de sterke man, het is bijna gemeengoed. En er is reële grond: indices die de gezondheid van democratieën meten, zoals die van het V-Dem Instituut en Freedom House, registreren al ruim vijftien jaar een wereldwijde achteruitgang, met opvallend genoeg ook gevestigde Westerse landen op de lijst. Maar, en dit is precies waar dit boek anders wil zijn dan het verval-verhaal, diezelfde cijfers zijn niet eenduidig: de meest recente meting van The Economist Intelligence Unit over 2025 ziet de achteruitgang juist tot stilstand komen, met meer landen die vooruitgaan dan achteruit. De indices spreken elkaar tegen. Zelfs het heden, dat vlak voor je ligt, laat zich niet helder lezen. En als we het nú al niet eens zijn over de richting, hoe stellig kunnen we dan zijn over wat komt?

Een moment, terwijl je stijgt. De Grieken zagen een rad: elke vorm verrot in zijn tegendeel, en te veel vrijheid baart de sterke man. Een krachtig beeld. En een dat zichzelf achteraf altijd gelijk geeft. Vraag voor onderweg: als jij het gevoel hebt dat "het systeem vervalt", is dat dan een waarneming, of een verhaal dat je over rommelige feiten heen legt omdat het klopt met wat je verwacht?

VERTROUWENSSCORE 0.78, Polybius' anacyclose en Plato's verval van de staatsvormen (inclusief de gedachte dat democratie via overmaat in tirannie kan omslaan) zijn tekstuele en historische consensus. Dat veel rijken een patroon van opkomst en verval vertoonden, is feitelijk; dat dit een wet of een rad mét terugkeer is, is uitdrukkelijk duiding. De cijfers over de huidige staat van de democratie (V-Dem, Freedom House, EIU) zijn correct weergegeven inclusief hun onderlinge tegenspraak; de uitleg dat dit de voorspelbaarheid ondermijnt, is mijn redenering.

Etappe twee · De woestijn en de stad

Niemand heeft de opkomst en ondergang dieper doordacht dan een Arabische geleerde uit de veertiende eeuw, en juist hij levert de sterkste versie van een stelling die vandaag heftig rondzingt: dat welvaart zacht maakt, en dat verfijning het begin is van verval. Zijn naam is Ibn Khaldun, en zijn boek, de Muqaddimah uit 1377, is misschien wel de eerste echte sociologie van de geschiedenis.

Asabiyyah: de lijm en het oplosmiddel

Ibn Khalduns sleutelbegrip is asabiyyah, groepscohesie, de saamhorigheid die mensen voor elkaar laat sterven. Harde groepen van de rand, zegt hij, uit de woestijn, de bergen, de marge, hebben een sterke asabiyyah: ze zijn arm, taai, en op elkaar aangewezen. Daarmee veroveren ze de rijke, zachte, innerlijk verdeelde steden. Maar dan begint het noodlot. Want de veroveraars worden zélf rijk. Ze raken gewend aan luxe, aan verfijning, aan gemak. En over ongeveer drie, vier generaties lost hun asabiyyah op: de kleinkinderen van de veroveraars zijn week, verwend en verdeeld geraakt. En worden op hun beurt veroverd door de volgende harde groep van de rand. De luxe, zegt Ibn Khaldun, is het oplosmiddel van de cohesie. Wat je sterk maakte, wordt door je succes weggespoeld.

Dit is een diepe en serieuze theorie, geen borrelpraat. En het is, eerlijk gezegd, de sterkste vorm van de gedachte die je zelf opwierp: dat een beschaving in goede tijden zacht en decadent wordt, dat ze zich gaat bezighouden met status en verfijning terwijl het fundament verrot. Bij Ibn Khaldun is dat geen scheldwoord maar een mechanisme. Geef het zijn volle gewicht.

De andere kant: het meest misbruikte woord van de geschiedenis

En geef dan, even eerlijk, de tegenstem haar volle gewicht. Want "decadentie" is misschien wel het meest misbruikte woord uit de hele geschiedenis. Elke oudere generatie heeft de jongere decadent genoemd. Elke gevestigde orde heeft de verbreding van de moraal, het idee dat ook anderen meetellen, als verwekelijking weggezet. Toen de slavernij werd afgeschaft, toen vrouwen kiesrecht kregen, toen kinderarbeid werd verboden, klonk telkens hetzelfde verwijt: dit is luxe die we ons niet kunnen permitteren, dit is verzachting, dit ondermijnt ons. En achteraf noemen we dat geen decadentie maar vooruitgang. De uitbreiding van de morele kring, meer mensen behandelen als dragers van waardigheid, is misschien wel de kernprestatie van de beschaving, niet haar verval.

Bovendien snijdt asabiyyah twee kanten op. Cohesie kan solidariteit zijn, mensen die voor elkaar instaan. Maar ze kan ook de meedogenloze wij-tegen-zij zijn, de groepstrouw die buitenstaanders ontmenselijkt, precies datgene wat de rechtsstaat uit het deel over de wet en de rechtvaardigheid moest temmen. Een samenleving "hard en cohesief" maken kan kracht betekenen, of het kan de terugkeer van de stam betekenen, met alle wreedheid van dien. Welke van de twee, zegt het woord asabiyyah je niet.

En naar nu

Hier zit de hedendaagse twist die je noemde, en ik leg beide kanten zo scherp mogelijk neer, zonder te kiezen. De ene lezing, de Ibn Khaldun-lezing, zegt: onze welvarende samenlevingen zijn naar binnen gekeerd geraakt, bezig met statusspelletjes en zuiverheid terwijl de echte fundamenten (productie, veiligheid, cohesie, de wil om jezelf te verdedigen) verwaarloosd worden; dat is de zachtheid die aan elke late beschaving voorafging, en harde tijden zullen het wegvagen. De andere lezing zegt: wat de ene mens "decadente statusspelletjes" noemt, is voor de andere gewoon de moeizame uitbreiding van wie er meetelt; "het werkt alleen in goede tijden" verwart een correlatie (rechten groeien in voorspoed) met de bewering dat rechten louter luxe zijn; en je tegenstanders' waarden "decadentie" noemen is precies de retorische zet waarmee de sterke man uit het deel over macht en het heilige zijn opkomst rechtvaardigt. Beide lezingen zijn intern samenhangend. Beide hebben historische voorbeelden. En geen van beide is een feit. Dat is geen ontwijking, dat is de eerlijke stand van zaken op een vraag die mensen veel te snel beslist achten.

Een moment, op kruishoogte. Ibn Khaldun zag luxe als het oplosmiddel van cohesie; de tegenstem ziet in "decadentie" het oudste scheldwoord waarmee de macht elke verbreding van de moraal heeft bestreden. Vraag voor onderweg: als je iets "decadent" of "verwekelijkt" noemt, bekijk je dan een echte verzwakking, of een verandering die je niet bevalt? En hoe zou je het verschil eerlijk toetsen, in plaats van het te voelen?

VERTROUWENSSCORE 0.72, Ibn Khalduns begrip asabiyyah en zijn cyclus van veroverende randgroepen die in enkele generaties verzachten (Muqaddimah, 1377) zijn gevestigde ideeëngeschiedenis, naverteld. Dat luxe cohesie "oplost" is zíjn model, niet een bewezen wet. De toepassing op het heden, en de tegenwerping dat "decadentie" historisch een retorisch wapen is tegen morele vooruitgang, zijn allebei nadrukkelijk duiding; ik heb bewust geen van beide tot waarheid verklaard. Dit is het meest omstreden punt van het boek, en de score is navenant laag.

Etappe drie · De munt die verwatert

Je noemde het zelf: wisselkoersen dalen, geld wordt minder waard. Het is een van de oudste tekenen van verval die er bestaan, en de geschiedenis levert er een leerzaam, en ook waarschuwend, voorbeeld bij.

Rome en de uitgeholde denarius

Ga terug naar het Romeinse Rijk in de tweede en derde eeuw van onze jaartelling. Het rijk is overbelast: enorme legers aan verre grenzen, een hoofdstad die brood en spelen verwacht, en een schatkist die het niet meer trekt. Wat doet een keizer dan? Hij holt de munt uit. De zilveren denarius bevat steeds minder zilver, eerst een beetje, dan veel, tot er nog nauwelijks edelmetaal in zit en de munt vooral belofte is. Het gevolg laat zich raden: de prijzen schieten omhoog, het vertrouwen in het geld brokkelt af, de handel verstart. Keizer Diocletianus probeerde rond 301 de prijzen per decreet te bevriezen, het mislukte jammerlijk, want je kunt de werkelijkheid niet wegregeren. De diepe les: geld is in de kern vertrouwen, en een verzwakkende macht holt dat vertrouwen uit om verplichtingen te betalen die ze zich eigenlijk niet meer kan veroorloven.

De sterke versie, en de waarschuwing

In zijn sterkste vorm is jouw observatie dus volkomen serieus. Het uithollen van geld is een terugkerende handtekening van rijken in verval: militaire en sociale overbelasting, oplopende schuld, en dan de verleiding om bij te drukken of te ontwaarden. Sommige hedendaagse denkers, zoals de belegger Ray Dalio, hebben dit tot een heel raamwerk gemaakt: een "grote cyclus" waarin reservemunten, het pond ooit, de dollar nu, opkomen, domineren en uiteindelijk hun status verliezen. Als model is het de moeite van het kennen waard.

En nu de eerlijkheid, juist omdat dit tijdgevoelig en gevaarlijk terrein is. De sprong van "het geld wordt minder waard" naar "de instorting is nabij" is een overhaaste. Modern geld werkt anders dan een zilveren munt: er zijn centrale banken, een wereldwijd vertrouwensweefsel, en de bijzondere positie van een reservemunt die niet zomaar wegvalt. Bovendien: de ondergang van de dollar wordt al decennia voorspeld, en de voorspellers hadden tot nu toe telkens ongelijk over het moment. Correlatie is geen oorzaak, en verval-verhalen zijn berucht slecht in timing. Dit is precies het soort onderwerp waar stelligheid het gevaarlijkst is. Ik geef je dus geen voorspelling, en wie dat wél doet, instorting in jaar zoveel, verkoopt je een zekerheid die niemand heeft. Wat actueel is aan koersen, schuld en inflatie verandert bovendien per maand; toets het aan actuele, betrouwbare bronnen zoals centrale banken, niet aan een boek.

En naar nu

De zorgen zijn reëel: hoge schulden in veel landen, perioden van forse inflatie, terugkerende vragen over hoe lang één munt de wereld blijft domineren. Neem die zorgen serieus, als zorgen, als iets om te volgen en je tegen te wapenen, niet als een profetie. Het verschil tussen "let hierop, dit is een bekend zwak punt" en "dit gaat zeker zo en zo aflopen" is het hele verschil tussen wijsheid en bangmakerij.

Een moment. Geld is vertrouwen, en verzwakkende machten hollen dat vertrouwen uit, een echt, oud patroon. Maar de doemprofeten die de instorting al decennia aankondigen, hadden steeds ongelijk over wanneer. Vraag voor onderweg: als je hoort dat "het geld niets meer waard wordt", vraag je dan af, is dit een te volgen risico, of een verhaal dat me iets wil verkopen, een gevoel van naderend onheil dat ik blijkbaar wíl geloven?

VERTROUWENSSCORE 0.75, De Romeinse muntontwaarding (2e tot 3e eeuw) en Diocletianus' mislukte prijzenedict (301) zijn historische consensus, evenals het algemene patroon dat verzwakkende rijken hun geld ontwaarden. Dat dit zich nú op dezelfde manier voltrekt, is uitdrukkelijk géén feit en géén voorspelling; ik heb de sterke skeptische tegenstem (modern geldstelsel, herhaald mis-getimede doemvoorspellingen) expliciet weergegeven. Actuele cijfers zijn tijdgevoelig en bewust niet genoemd.

Etappe vier · De sterke man aan het eind van de republiek

We komen bij het hart van wat je opwierp: sterke leiders die zwakke afwisselen, en of dat misschien hoort, misschien zelfs nodig is. De geschiedenis heeft hier een verhaal voor dat tegelijk verleidelijk en huiveringwekkend is, en het sluit aan op het deel over macht en het heilige.

Hoe een republiek in een keizer eindigt

De Romeinse Republiek ging niet ten onder aan een vreemde vijand, maar aan zichzelf. Een eeuw van groeiende ongelijkheid, straatgeweld, omgekochte politiek en burgeroorlogen sloopte de normen die de republiek bijeenhielden. En aan het eind van die chaos stond Augustus, die de orde herstelde, door de republiek te beëindigen. Hij gaf Rome twee eeuwen relatieve vrede, de Pax Romana. En hij gaf Rome de alleenheerschappij, na een reeks moordlijsten waarop politieke tegenstanders bij naam werden afgestreept. Vrede in ruil voor vrijheid. Precies het patroon dat Polybius had voorzien: als de wanorde ondraaglijk wordt, smacht het volk naar orde, en levert het de macht aan wie die belooft.

De sterke versie

Geef het zijn volle gewicht, want het is geen onzin. In echte chaos verlangen mensen niet uit domheid naar orde, maar uit nood, wie heeft geleefd in een land dat uiteenvalt, weet dat veiligheid geen luxe is. Een besluitvaardige leider kán een ruïneuze instabiliteit beëindigen. En soms fáálde het bestuur dat eraan voorafging werkelijk: niet elke "zwakke" leider is onschuldig, niet elke crisis is verzonnen. De roep om een sterke hand is, in zulke tijden, volkomen begrijpelijk. Dat is de sterkste vorm van jouw stelling, en ik veeg hem niet weg.

De andere kant: sterk, of onverantwoordelijk?

En nu de tegenstem, even sterk. Begin bij de woorden zelf, want "sterk" en "zwak" zijn geladen. De "kracht" van de sterke man is bijna nooit grotere bekwaamheid; het is het wegnemen van de beperkingen die iedereen beschermden, de rechter, de pers, de tegenmacht, de wet. Dat is geen kracht maar onverantwoordelijkheid: niemand kan hem nog corrigeren. En "hij herstelde de orde" is het oudste verleidingsverhaal dat er bestaat, meestal de proloog van tirannie en, op termijn, van erger wanorde. Daar komt de overlevingsfout bij: we romantiseren de Augustus die slaagde, en vergeten de talloze sterke mannen die hun land de afgrond in reden. En de diepste les komt uit het deel over de wet en de rechtvaardigheid: de sterke man die zich boven de regel plaatst, breekt het enige mechanisme waarmee zíjn eigen fouten ooit hersteld kunnen worden. Hij grijpt niet alleen de macht. Hij sloopt de mogelijkheid van vreedzame correctie. De eerlijke herformulering van jouw vraag is dus niet "sterk versus zwak", maar: verantwoordelijk versus oncontroleerbaar. En: was de "zwakte" die eraan voorafging misschien het systeem dat wérkte, overleg, geduld, begrenzing, verkeerd gelezen als falen?

En naar nu

De wereldwijde verschuiving naar sterke, populistische leiders is een feit dat serieuze indices meten, het V-Dem Instituut spreekt van autocratisering in bijna een kwart van de landen, óók in gevestigde Westerse democratieën, niet alleen "ergens ver weg". Maar opnieuw is het beeld niet eenduidig: andere metingen zien stabilisatie en zelfs democratisch herstel, en Freedom House benadrukt dat democratieën opvallend veerkrachtig blijven en zichzelf kunnen corrigeren. En het verschijnsel zit niet aan één politieke kant; het duikt op links en rechts op. De twee sterkste lezingen staan recht tegenover elkaar: de ene zegt dat dit een noodzakelijke correctie is op falende elites; de andere dat dit de klassieke weg naar de tirannie is. Ik kies niet voor je. Ik wijs alleen op wat de geschiedenis erbij fluistert: de prijs van de orde die de sterke man brengt, werd vaak pas door de kleinkinderen betaald.

Een moment, voor de daling. In echte chaos is de roep om orde begrijpelijk. En is "hij herstelt de orde" tegelijk het oudste verhaal vóór de tirannie. Vraag voor onderweg: als je een leider "sterk" noemt, bedoel je dan bekwaam en verantwoordelijk, of bedoel je dat hij zich niets aantrekt van wie hem zou kunnen corrigeren? En weet je zeker dat wat je "zwakte" noemt, niet juist het systeem was dat zijn werk deed?

VERTROUWENSSCORE 0.76, De val van de Romeinse Republiek en Augustus' alleenheerschappij (inclusief de proscripties en de Pax Romana) zijn historische consensus. De cijfers over de huidige verschuiving naar sterke leiders (V-Dem, Freedom House, EIU) zijn correct en met hun tegenspraak weergegeven. De herformulering "sterk versus oncontroleerbaar" en de twee lezingen van het heden zijn mijn duiding, bewust niet-partijdig en zonder gekozen uitkomst; analyse van levende figuren is op hoofdlijnen en bron-gebaseerd gehouden.

Etappe vijf · Moet het systeem eerst breken?

Dan je scherpste vraag, en de moedigste: is het soms niet verkeerd dat het systeem eerst weer kapotgaat, dat het, zoals het nu lijkt te gebeuren, eerst moet breken om te kunnen vernieuwen? Het is een oeroude gedachte, en ze verdient een eerlijk antwoord langs twee kanten.

De oude droom van de reinigende ondergang

De gedachte dat vernietiging vernieuwing baart, is zo oud als de mensheid. De Stoïcijnen geloofden in de ekpyrosis: de kosmos die periodiek in vuur vergaat en opnieuw geboren wordt. De Hebreeuwse traditie kende het jubeljaar, waarin schulden periodiek werden kwijtgescholden en de boel werd gereset. Hindoeïstische wereldtijdperken draaien rond ondergang en wedergeboorte. Telkens diezelfde intuïtie: wat verstard is, moet afbranden om plaats te maken.

De sterke versie: het opgehoopte vuil

En er is een serieus intellectueel argument voor. Denk aan de creatieve vernietiging uit het deel over de markt en de moraal, nu opgeschaald naar een hele samenleving. De econoom Mancur Olson betoogde in 1982 iets verontrustends: stabiele samenlevingen hopen na verloop van tijd vastgeroeste belangengroepen op, gevestigde clubs die elk een stukje van het systeem naar zich toe trekken en blokkeren. En alleen een schok, zoals een oorlog of een nederlaag, ruimt dat opgehoopte vuil op. Het was zijn verklaring waarom het verslagen Duitsland en Japan na de oorlog explosief groeiden, terwijl het zegevierende Groot-Brittannië stagneerde: de verliezers hadden, gruwelijk genoeg, hun verstarde structuren stukgeslagen zien worden. In die lezing kan een breuk inderdaad het bos uitdunnen zodat er weer licht op de bodem valt. Geef dat zijn gewicht.

De andere kant: het verhaal dat de overlevenden vertellen

En geef dan de tegenstem haar volle, morele gewicht, want hier staat veel op het spel. "Het moest wel breken" is misschien de gevaarlijkste rationalisatie die er bestaat. Ze maakt het mogelijk om een catastrofe toe te juichen, en ze vergoelijkt het vermijdbare lijden van echte mensen. Want een instorting betekent niet een schone lei, ze betekent dat de armen honger lijden, dat de kwetsbaren sterven, dat de ontwortelden uit dat eerdere deel met duizenden tegelijk verschijnen. En ze is doordrenkt van overlevingsfout. We herinneren ons de vernieuwingen, het naoorlogse wonder. En vergeten de ineenstortingen die alleen maar tot eeuwen ellende leidden: de Bronstijd-instorting, of de val van Rome, die voor de meeste mensen geen frisse start was maar generaties van een donkerder, armer, korter leven. "Vernieuwing door ondergang" is het verhaal dat de overlevenden vertellen; de doden vertellen geen verhalen. En de diepste les uit het deel over de wet en de rechtvaardigheid: de hele bedoeling van goede instellingen is vernieuwing zónder ondergang, fouten herstellen door hervorming in plaats van door ruïne. Wie het reinigende vuur verwelkomt, rekent er stilzwijgend op dat hij zelf bij de overlevenden hoort.

En naar nu

De verleiding om "het maar te laten instorten" of "de boel te versnellen" leeft vandaag aan beide politieke uitersten, het accelerationisme dat hoopt dat de crash de nieuwe wereld zal baren. Houd er één nuchter feit tegenaan: hervorming zonder instorting is precies de zeldzame prestatie die het verdedigen waard is, en de moeilijkste. Het is makkelijk om de afgrond romantisch te vinden vanaf de rand. Het is iets anders om erin te liggen.

Een moment, terwijl de grond dichterbij komt. Soms ruimt een breuk het opgehoopte vuil op. En soms is "het moest breken" alleen het verhaal dat de overlevenden vertellen over een ramp die anderen niet overleefden. Vraag voor onderweg: als je merkt dat je verlangt naar een grote breuk, een reset, een instorting, ga je er dan stilzwijgend van uit dat jij en de jouwen aan de goede kant van de puinhopen staan?

VERTROUWENSSCORE 0.74, De oude cyclische mythen (ekpyrosis, jubeljaar, wereldtijdperken) en Olsons these over vastgeroeste belangengroepen (1982) zijn correct weergegeven; Olsons verklaring is invloedrijk maar betwist. Dat een breuk soms vernieuwing baart én vaak louter ellende, met sterke overlevingsfout in de optimistische lezing, is deels feitelijk (de voorbeelden) en deels mijn afweging. Ik heb geen kant gekozen of een breuk "goed" of "slecht" is; dat blijft aan jou.

Etappe zes · Het rad of de spiraal?

Nu de vraag waar dit hele boek op uitloopt, en het is precies de vraag die jij stelde: kunnen we, met al die patronen in de hand, een voorspelling doen? Het eerlijke antwoord is een dubbel antwoord, en het komt van een denker wiens vraag als een rode draad door deze hele reeks loopt: Karl Popper, die we voor het eerst in het eerste boek ontmoetten.

De armoede van het historicisme

Popper schreef twee boeken die hier alles beslissen: De open samenleving en haar vijanden (1945) en De armoede van het historicisme (1957). Daarin valt hij aan wat hij historicisme noemt: het geloof dat de geschiedenis wetten volgt, cycli, fasen, een bestemming, die ons toelaten haar grote loop te voorspellen. Dat geloof, betoogt Popper, berust op een denkfout, en hij geeft er een verbluffend argument voor. De loop van de geschiedenis wordt sterk bepaald door de groei van onze kennis. Maar je kunt de toekomstige groei van kennis niet voorspellen. Want als je vandaag al kon weten wat je morgen zult ontdekken, had je het vandaag al ontdekt. En als je de toekomstige kennis niet kunt voorspellen, kun je de toekomstige loop van de geschiedenis niet voorspellen. De toekomst is, letterlijk, niet kenbaar, omdat ze afhangt van wat we nog niet weten.

Daar komt het tweede punt bij, en het sluit recht aan op de toets uit het eerste boek. De patronen die de cyclische denkers zien, Polybius' rad, Ibn Khalduns oplosmiddel, en bij modernen als Oswald Spengler in De ondergang van het Avondland (1918) of Arnold Toynbee, zijn geen weerlegbare wetten maar duidende kaders. Ze laten zich achteraf op élke uitkomst leggen. Komt er verval? Het rad draaide. Komt er bloei? De uitzondering die de regel niet raakt. Een patroon dat nooit ongelijk kan krijgen, verklaart niets en voorspelt niets, het is, in Poppers termen, niet falsifieerbaar, en om die reden verdacht.

En het derde punt is het gevaarlijkste. Historicisme baart óf fatalisme, verval is voorbeschikt, dus verzet is zinloos, óf utopisch geweld: wij weten waar de geschiedenis heen gaat, dus elk middel om er te komen is gerechtvaardigd. Het is, precies, de denkwijze van de gesloten samenleving en de sterke man uit de eerdere delen. Wie zegt de toekomst te kennen, eist al snel de macht om haar af te dwingen.

Rijmt de geschiedenis?

Er is een mooi gezegde: de geschiedenis herhaalt zich niet, maar ze rijmt. Het wordt bijna altijd aan Mark Twain toegeschreven. En, aardig genoeg voor een boek over eerlijke toeschrijving, dat klopt niet. Er is geen bewijs dat Twain het ooit zei; de vroegste vindplaats is de psychoanalyticus Theodor Reik in 1965, en pas in 1970 werd het aan Twain gehangen, omdat een goede zin nu eenmaal gezag zoekt. Maar het gezegde zelf is raak, en het wijst precies de uitweg. De cyclische denkers, Polybius, Ibn Khaldun, en modernen als Peter Turchin met zijn "seculiere cycli" of Ray Dalio met zijn grote cyclus, zijn niet waardeloos. Ze hebben echte, terugkerende mechanismen blootgelegd: overbelasting, muntontwaarding, het dichtslibben door gevestigde belangen, het verlies van cohesie, de roep om orde in de chaos. Dat is winst. Maar een mechanisme is een neiging onder bepaalde omstandigheden, geen wet van het lot. De geschiedenis rijmt; ze herhaalt niet op schema; en de toekomst is werkelijk open, omdat ze afhangt van wat wij kiezen en wat wij nog ontdekken.

Dus: voorspellen of niet?

Nee. En wie je een stellige voorspelling verkoopt, instorting in jaar zoveel, de sterke man die ons zeker zal redden of ruïneren, geld dat gegarandeerd waardeloos wordt, verkoopt je historicisme, het ding dat je moet wantrouwen. Maar je kunt iets beters en bescheideners. Je kunt de faalvormen herkennen, weten waar bouwwerken plegen te scheuren, en handelen. Het is het verschil tussen de waarzegger en de ingenieur. De ingenieur voorspelt niet wanneer de brug instort, maar hij weet: een balk onder déze belasting bezwijkt meestal op déze plek. Dat is geen profetie. Dat is bruikbare, ontnuchterende kennis. En het is het meeste wat de geschiedenis je eerlijk kan geven.

Een moment, terwijl de grond dichterbij komt. Popper: je kunt de toekomstige kennis niet voorspellen, dus de loop van de geschiedenis evenmin. En wie beweert haar te kennen, eist al gauw de macht om haar af te dwingen. Vraag voor onderweg: de laatste keer dat iemand je vertelde hoe het "onvermijdelijk" gaat aflopen, verkocht hij je inzicht, of verkocht hij je zijn zekerheid, en wat wilde hij ermee?

VERTROUWENSSCORE 0.82, Poppers kritiek op het historicisme, inclusief zijn argument dat onvoorspelbare kennisgroei grootschalige voorspelling onmogelijk maakt (De open samenleving, 1945; De armoede van het historicisme, 1957), is gevestigde filosofie, naverteld. Spengler (1918), Toynbee, Turchin en Dalio zijn correct gesitueerd. De misattributie van het "rijmt"-citaat (vroegste vindplaats Reik, 1965, niet Twain) is geverifieerd. De ingenieur-versus-waarzegger-conclusie is mijn duiding. Maar een die direct uit Poppers logica volgt.

Etappe zeven · De landing: leren zonder waarzeggen

Tijd om te dalen en de koffer te pakken, want het was een zware, eerlijke reis. We zagen het rad van de Grieken (Polybius), het oplosmiddel van de luxe (Ibn Khaldun), de uitgeholde munt (Rome), de verwelkomde keizer (het einde van de republiek), de vraag van de reinigende breuk (Olson, en de creatieve vernietiging uit een eerder deel), en Poppers waarschuwing dat niets daarvan het lot is. Laat me nu, zoals beloofd, je eigen stellingen onomwonden naast elkaar leggen, elk in haar sterkste vorm én met haar sterkste tegenstem. En de uitkomst aan jou laten.

Móét het systeem soms eerst breken? Er is een echt mechanisme, verstarring, dichtgeslibde belangen, én het is de gevaarlijkste rationalisatie die er bestaat, want naar de breuk verlangen is een luxe van wie verwacht haar te overleven. De prestatie die telt is vernieuwing zónder ondergang. Jij beslist.

Daalt het geld, verliest het zijn waarde? Het is een echte handtekening van verzwakkende machten, én de doemprofeten hebben het moment al decennia mis. Behandel het als een risico om te volgen, niet als een profetie, en toets het aan actuele bronnen. Jij beslist.

Wisselen sterke leiders zwakke af, en hoort dat zo? In echte chaos is de roep om orde begrijpelijk, én "hij herstelt de orde" is het oudste verhaal vóór de tirannie. De eerlijke vraag is niet sterk versus zwak, maar verantwoordelijk versus oncontroleerbaar, en of de "zwakte" niet het systeem was dat werkte. Jij beslist.

En was woke misschien toch decadentie, werkt het zachte, ruimhartige leven alleen in goede tijden? Hier moet ik het scherpst schuren, ook tegen het gemak van het verval-verhaal zelf. Geef Ibn Khaldun zijn serieuze versie: welvaart kan verzachten, en een beschaving kan zich in statusspelletjes verliezen terwijl haar fundamenten verwaarlozen. Maar geef de tegenstem evenveel gewicht: "decadentie" is het meest misbruikte woord van de geschiedenis, waarmee de macht elke verbreding van de moraal, van de afschaffing van slavernij tot het kiesrecht, als verwekelijking heeft weggezet, om die later vooruitgang te noemen. Onderscheid bovendien een concrete claim van een sfeer; "woke" is een vergaarbak waarin heel verschillende dingen op één hoop gaan. En onthoud: je tegenstanders' waarden "decadentie" noemen is precies het wapen van de sterke man. Maar hier is de eerlijkheid die in álle richtingen snijdt: de stéllige versie van beide kanten, "het is overduidelijk verval" én "het is overduidelijk pure vooruitgang", is historicisme vermomd als analyse, een profetie die doet alsof ze een waarneming is. Jij beslist, en je beslist beter naarmate je je eigen zekerheid het meest wantrouwt.

Zie hoe de gereedschappen uit de eerdere delen ook hier de rode draad vormen. Popper: er zijn geen wetten van het lot. Het scheiden van feit en duiding: de mechanismen zijn echt, de voorspellingen zijn interpretatie. De zelfcorrigerende orde uit het deel over de wet: het hele spel is vernieuwing zonder instorting. En de waarschuwing uit de delen over macht en over schoonheid: het verval-verhaal én het orde-verhaal zijn allebei verleidelijke gesloten systemen, juist omdát ze zo bevredigend kloppen.

Voor wie zelf iets bouwt, ligt daar de hele praktische winst, en het is geen profetie maar een houding. Je kunt niet eerlijk voorspellen of "nu" verval is of overgang, niemand kan dat. Maar je kunt bouwen wat een schok overleeft in plaats van alles te zetten op het gelijk blijven van het systeem; je kunt je eigen huis cohesief en eerlijk houden; en je kunt zowel het fatalisme weigeren ("het stort toch in, waarom moeite doen") als het utopisch geweld ("breek het af, wat erna komt is beter"). Het verleden leert je mechanismen, geen fortuinen. Dat is minder dan een voorspelling. Het is meer waard.

Tot slot. Misschien is het rad in werkelijkheid een spiraal: we keren niet terug naar hetzelfde punt, want we dragen mee wat we hebben geleerd en wat we hebben ontdekt. De toekomst is open juist omdat ze niet geschreven staat. En het eerlijkste wat een lezer van de geschiedenis over het komende kan zeggen, is ook het moeilijkste, en ik zeg het je zonder schaamte: ik weet het niet, en niemand die je zekerheid verkoopt weet het. Maar hier is wat pleegt te breken, en hier is hoe het, soms, tóch niet brak. Doe daar je voordeel mee, en denk zelf verder. Dat was, vanaf de eerste bladzijde, het enige doel.

---

VERANTWOORDING · De historische bakens volgen de gangbare leer: Polybius' anacyclose en Plato's verval van de staatsvormen (2e tot 4e eeuw v.Chr.); Ibn Khalduns asabiyyah (Muqaddimah, 1377); de Romeinse muntontwaarding (2e tot 3e eeuw) en Diocletianus' prijzenedict (301); Mancur Olsons these over belangengroepen (1982); Spengler (1918) en Toynbee als cyclische denkers; en Karl Poppers kritiek op het historicisme (1945, 1957). Turchin en Dalio zijn correct gesitueerd als hedendaagse cyclus-denkers. Het "de geschiedenis rijmt"-citaat is niet aantoonbaar van Twain; de vroegste vindplaats is Theodor Reik (1965). De cijfers over de huidige staat van de democratie komen van het V-Dem Instituut, Freedom House en de Economist Intelligence Unit, en zijn met opzet inclusief hun onderlinge tegenspraak weergegeven. Dit is het meest geladen en interpretatieve deel van de reeks; ik heb consequent feit van duiding gescheiden, élke stelling in haar sterkste vorm én met haar sterkste tegenstem gegeven, geen partij gekozen tussen links en rechts, en uitdrukkelijk geen voorspelling gedaan. Want voorspellen kan niet, en dat is geen tekortkoming maar het inzicht zelf. De algehele vertrouwensscore is bewust de laagste van de reeks: 0,74, hoog voor de historische feiten, laag voor elke duiding over heden en toekomst. Toets alles tegen meerdere, uiteenlopende bronnen, en wantrouw elke stem, ook deze, en vooral die welke je vertelt hoe het onvermijdelijk afloopt.