Het verwijt van decadentie

"Decadent." Het is een van de oudste beschuldigingen die er bestaan, en ze beleeft opnieuw een hoogtij: het verwijt dat een zachte, welvarende cultuur haar zenuw is kwijtgeraakt, dat haar zorg voor de zwakke en de buitenstaander een luxe is die ze zich eigenlijk niet kan veroorloven. Er is een serieuze versie van dit verwijt, en er is een serieuze weerlegging. Het eerlijke is om ze allebei vast te houden in plaats van er meteen één te kiezen.

De serieuze versie

De sterkste vorm komt niet van een boze opiniemaker maar van een veertiende-eeuwse geleerde, Ibn Khaldun. In zijn werk uit 1377 beschrijft hij asabiyyah — de groepscohesie die mensen voor elkaar laat opkomen. Harde groepen veroveren rijke, zachte steden; maar dan worden ze zélf rijk, gewend aan luxe en verfijning, en over enkele generaties lost hun cohesie op, tot een nieuwe harde groep hen verslaat. Luxe, zegt hij, is het oplosmiddel van saamhorigheid. Dat is geen scheldwoord maar een mechanisme: welvaart kán verzachten, en een samenleving kan zich in status en zuiverheid verliezen terwijl haar fundamenten — productie, veiligheid, de wil zichzelf te verdedigen — verwaarlozen. Geef die gedachte haar volle gewicht.

Het meest misbruikte woord van de geschiedenis

En geef dan de tegenstem evenveel gewicht, want "decadentie" is misschien wel het meest misbruikte woord uit de hele geschiedenis. Elke oudere generatie heeft de jongere decadent genoemd. En elke gevestigde orde heeft de verbreding van de moraal — het idee dat ook anderen meetellen — weggezet als verwekelijking. Bij de afschaffing van de slavernij, bij het vrouwenkiesrecht, bij het verbod op kinderarbeid klonk telkens hetzelfde: dit is zachte luxe die ons verzwakt. En telkens noemden we het achteraf geen decadentie maar beschaving. Het patroon is ongemakkelijk helder: "decadentie" is wat de macht een bedreigende verandering noemt — tot die verandering wint, en het opeens vooruitgang heet.

Rome zelf is hier het mooiste bewijs. Romeinse moralisten beklaagden eeuwenlang de "decadentie" van hun eigen tijd — de weelde, het verval van de oude zeden, de verwekelijkte jeugd — terwijl het rijk ondertussen gewoon bleef functioneren, groeien en veroveren. Het verwijt van verval klonk vrijwel onafgebroken, en het zei opvallend weinig over wanneer er werkelijk iets brak. Een aanklacht die je in elke eeuw kunt uiten, is geen diagnose; het is een stemming.

Hoe je het verschil toetst

Hoe onderscheid je dan een echt verlies van vermogen van een verandering die je simpelweg niet bevalt? Niet door op je gevoel af te gaan, want dat gevoel is precies wat beide kanten delen. Stel toetsbare vragen: welk concreet vermogen is werkelijk achteruitgegaan — kan de samenleving nog produceren, zichzelf verdedigen, samenwerken, haar fouten herstellen? Onderscheid een concrete claim van een sfeer, want een woord als "woke" is een vergaarbak waarin heel verschillende dingen op één hoop gaan. En let op het verklikkertje: je tegenstanders' waarden "decadentie" noemen is de klassieke retorische zet van de sterke man die de macht zoekt.

Het eerlijke midden is dit: welvaart kán verzachten, én het uitbreiden van wie er meetelt is misschien wel de kernprestatie van de beschaving in plaats van haar verval. Beide kunnen deels waar zijn. Maar de stéllige versie van elke kant — "het is overduidelijk verval" of "het is overduidelijk pure vooruitgang" — is een profetie die zich voordoet als een waarneming. Jij beslist, en je beslist beter naarmate je je eigen zekerheid het meest wantrouwt.

Een moment om mee te nemen: de volgende keer dat je iets "decadent" noemt — of het hoort — vraag je af: welk concreet vermogen is hier achteruitgegaan, en zou ik me kunnen vergissen? Of geef ik een verandering die me niet bevalt gewoon de naam die de geschiedenis er het liefst aan geeft?