Moest het eerst breken?

Aan beide politieke uitersten klinkt vandaag dezelfde verleiding: een verstard systeem moet breken om te kunnen vernieuwen — de ineenstorting is reinigend, soms moet je het maar laten instorten en opnieuw beginnen. Er is een echt argument voor die gedachte, en er is een serieus moreel bezwaar tegen. En wat je gelooft, verraadt vaak iets over waar je denkt te staan wanneer het breekt.

Het opgehoopte vuil

De sterke versie is geen onzin. Denk aan de creatieve vernietiging waarmee de markt zichzelf vernieuwt — het oude weggevaagd door het nieuwe — nu opgeschaald naar een hele samenleving. De econoom Mancur Olson betoogde in 1982 iets verontrustends: stabiele samenlevingen hopen na verloop van tijd vastgeroeste belangengroepen op, clubs die elk een stukje van het systeem naar zich toe trekken en blokkeren, tot het geheel dichtslibt. En alleen een schok — een oorlog, een nederlaag, een ineenstorting — ruimt dat opgehoopte vuil op. Het was zijn verklaring voor een ongemakkelijk feit: waarom het verslagen Duitsland en Japan na de oorlog explosief groeiden, terwijl het zegevierende Groot-Brittannië stagneerde. De verliezers hadden hun verstarde structuren stukgeslagen zien worden. In die lezing dunt een breuk het bos uit, zodat er weer licht op de bodem valt.

Het verhaal van de overlevenden

Geef nu het bezwaar zijn volle, morele gewicht. "Het moest wel breken" is misschien de gevaarlijkste rationalisatie die er bestaat. Ze maakt het mogelijk een catastrofe toe te juichen, en ze vergoelijkt het vermijdbare lijden van echte mensen — want een instorting is geen schone lei. Ze betekent dat de armen honger lijden, dat de kwetsbaren sterven, dat de ontwortelden zich met duizenden tegelijk vermenigvuldigen. En de optimistische lezing is doordrenkt van overlevingsfout: we herinneren ons de vernieuwingen, het naoorlogse wonder, en vergeten de ineenstortingen die alleen maar tot eeuwen ellende leidden — de Bronstijd-instorting, of de val van Rome, die voor de meeste mensen geen frisse start was maar generaties van een donkerder, armer, korter leven. "Vernieuwing door ondergang" is het verhaal dat de overlevenden vertellen. De doden vertellen geen verhalen.

En zelfs de paradepaardjes van de optimisten houden bij nadere blik geen stand. Het naoorlogse Duitsland en Japan herrezen niet uit pure as: ze werden opgebouwd met massale buitenlandse hulp, met grotendeels intacte kennis en vakmanschap, en met zorgvuldig heropgerichte instellingen. Het was geen spontane wedergeboorte uit de puinhopen, maar een moeizame heropbouw bovenop alles wat de ramp níét had vernietigd. Wie daaruit afleidt dat je het systeem maar moet laten instorten, leest precies het verkeerde lesje: niet de instorting bracht de bloei, maar wat mensen er daarna, met hulp en met wat er nog stond, weer overeind wisten te zetten.

Het zachte alternatief dat niemand romantiseert

De hele bedoeling van goede instellingen is vernieuwing zónder ondergang: fouten herstellen door hervorming in plaats van door ruïne. Het is roemloos werk — niemand schrijft een epos over een goed beheerde overgang, over een hervorming die op tijd kwam. Maar het is precies de zeldzame prestatie die het verdedigen waard is. Het reinigende vuur is makkelijk te romantiseren vanaf de rand. Het is iets heel anders om erin te liggen.

Het eerlijke midden geef ik je niet als oordeel maar als vraag, want over de uitkomst beslis jij. Wel met dit verklikkertje: wanneer je merkt dat je verlangt naar een grote breuk, een reset, een instorting, ga dan na of je er stilzwijgend van uitgaat dat jij en de jouwen aan de goede kant van de puinhopen zullen staan.

Een moment om mee te nemen: als je jezelf betrapt op de hoop dat het systeem gewoon instort en opnieuw begint — vraag je dan eerlijk af: neem ik aan dat ik aan de goede kant van het puin sta? Wiens lijden wuif ik weg als de prijs van de vernieuwing?