Paradox als vak

De meeste adviezen over technologische verandering kiezen een kant. Ofwel: omarm het nu, wie te lang wacht verliest. Ofwel: wacht af, de hype gaat vanzelf liggen. Prof. dr. Bob de Wit, hoogleraar Strategisch Leiderschap aan Nyenrode Business Universiteit en oprichter van Strategy Works, bouwde zijn hele werk op de weigering om die keuze te maken. Zijn boeken, internationaal gebruikt op universiteiten sinds de jaren negentig, worden weleens de "paradoxschool" van het strategisch denken genoemd, niet omdat ze onbeslist zijn, maar omdat ze de spanning zelf serieus nemen in plaats van hem weg te poetsen.

Twee waarheden die geen van beide verdwijnen

De Wits kernidee is eenvoudig te zeggen en moeilijk vol te houden: een organisatie moet tegelijk het bestaande verbeteren en zich voorbereiden op een toekomst waarin dat bestaande overbodig wordt. Niet na elkaar, eerst optimaliseren, dan pas vernieuwen zodra het moet. Maar tegelijk, met dezelfde beperkte tijd en hetzelfde beperkte geld. Dat raakt aan een ouder idee uit de organisatiewetenschap: in 1991 beschreef organisatietheoreticus James March exploitatie en exploratie als twee bewegingen die elkaar altijd beconcurreren om dezelfde middelen. De Wit voegt daar zijn eigen, uitdrukkelijk eigen these aan toe: we zitten volgens hem niet in een gewone opschudding maar in wat hij in zijn boek Society 4.0 (2021) een maatschappelijke revolutie noemt, aangedreven door kunstmatige intelligentie, biotechnologie en digitalisering die tegelijk doorbreken.

Waarom de makkelijke uitgang niet werkt

Beide gemakkelijke antwoorden op AI zijn, in De Wits termen, een vlucht uit de paradox in plaats van een omgang ermee. "Alles aan de machine overlaten" verwaarloost wat vandaag al werkt en al inkomsten of vertrouwen oplevert. "De machine negeren tot de bui overwaait" verwaarloost dat sommige verschuivingen niet overwaaien. De ongemakkelijke route, beide tegelijk, geen van beide half, is minder bevredigend om te horen en, in De Wits eigen onderzoek onder leiders die het volhielden, houdbaarder op de lange termijn.

Wat dit concreet betekent

Vertaald naar een dagelijkse keuze: geef wat vandaag werkt niet op omdat er morgen iets nieuws aankomt, en geef het nieuwe niet op omdat het vandaag nog onzeker aanvoelt. Zet allebei tijd en middelen opzij, in verhouding tot wat je kunt missen. En accepteer dat die verhouding nooit voelt als genoeg voor beide kanten tegelijk. Dat oncomfortabele gevoel is, volgens De Wit, niet een teken dat je het verkeerd doet. Het is het teken dat je de paradox niet hebt weggewerkt.

"Moment om mee te nemen: als een keuze volledig comfortabel aanvoelt, heb je waarschijnlijk een kant van de paradox laten vallen."