Le Feu et le Miroir

Etappe één · De middagdemon

De oudste beschrijving van wat wij burn-out noemen, staat niet in een spreekkamer maar in een woestijn. In de vierde eeuw, tussen de kluizenaars van Egypte, beschreef de monnik Evagrius Ponticus een kwaal die hij de middagdemon noemde, de daemon meridianus. Hij sloeg toe rond het middaguur: een loomheid en rusteloosheid tegelijk, een walging van de plek waar je was, een verlangen om ergens anders te zijn, de tijd die stroperig werd, en het sluipende gevoel dat niets ertoe deed. De monnik kon niet meer bidden, niet meer lezen, niet meer stilzitten. En kon ook nergens heen. De Latijnse traditie noemde het acedia, en Johannes Cassianus bracht het naar het Westen, waar het later versmald werd tot "luiheid". Maar acedia was geen luiheid. Het was rusteloze uitputting. Een vuur dat zichzelf opbrandt.

Hiermee opent dit deel, en we volgen één menselijke kwaal, de uitputting, en de blik die haar voedt, van de woestijn naar het gloeiende scherm. Let alvast op een detail: de monniken weten de middagdemon aan een démon. Aan iets buiten henzelf. Dat reflex, de bron van onze uitputting buiten onszelf zoeken, zullen we door dit hele boek zien schuiven. Want de vraag die eronder ligt is deze: maakt de ander ons gek, of doen we het onszelf?

Een naam in het handboek

Spring naar nu, en de middagdemon heeft een naam in het medische handboek gekregen. De Wereldgezondheidsorganisatie nam burn-out op in de elfde editie van haar ziekteclassificatie, uitdrukkelijk niet als medische aandoening, maar als "beroepsfenomeen": een syndroom door chronische werkstress die niet goed verwerkt is, met drie kenmerken, uitputting, een groeiende mentale afstand of cynisme tegenover het werk, en het gevoel minder goed te functioneren. Het staat in het hoofdstuk over redenen waarom mensen zorg zoeken zonder dat het een ziekte is. De rusteloze leegte van de woestijnmonnik is, vijftienhonderd jaar later, een arbeidskwestie geworden. En een generatie lijkt erin gevangen, in een cultuur die nooit genoeg gedaan heeft, die altijd "aan" staat.

Uitputting is oud, de vorm is nieuw

Dit is meteen het scharnier van het boek. Uitputting van de ziel is niet nieuw; de mens kon altijd al van binnenuit opbranden. Maar de vórm en de oorzaak verschillen per tijd, en dat verschil is precies wat we onderzoeken. De monnik brandde op in stilte en isolement; wij branden op in een storm van prikkels en zichtbaarheid. Zijn demon kwam van buiten; de onze, zo zal blijken, woont steeds vaker binnenin.

En de eerlijkheid hoort er meteen bij. "Burn-out" is misschien te ruim geworden, een woord dat soms alles dekt, van klinische depressie tot gewone moeheid, en daardoor scherpte verliest. En de gelijkstelling van acedia en burn-out is een nuttige analogie, geen identiteit: acedia was een geestelijke, theologische strijd; burn-out is een psychologisch-arbeidskundig begrip. Bovendien schuilt er een venijnige keuze in dat woordje "beroeps": maakt het burn-out tot iets van het individu dat beter moet verwerken, of tot iets van een systeem dat te veel vraagt? Dat is geen detail. Het is de hele discussie, en we komen erop terug.