Le Pouvoir et le Sacré

Etappe één · Bestond het dal van tranen al vóór de kerk?

We beginnen dit boek met een vraag, en het is een goede, beter dan ze op het eerste gehoor lijkt. Was het leven-als-lijden, het idee dat dit aardse bestaan een dal van tranen is dat je geduldig moet doorstaan voor een beloning hierna, er al vóór de kerk? Of heeft het christendom dat erin gebracht? Het antwoord is genuanceerder dan ja of nee, en het raakt aan iets wat je in elk deel van deze reeks ziet terugkomen: wie de betekenis van het lijden beheert, beheert de mensen. Laten we het zorgvuldig uit elkaar leggen, want hier wordt vaak met grote woorden geslingerd en weinig gekeken.

De Griekse en Romeinse wereld: lijden zonder schuld

Stel je de religieuze wereld voor van vóór het christendom, het Griekenland van Homerus, het Rome van de keizers uit boek twee. Wat opvalt als je het eerlijk bekijkt: er is wél volop lijden in die wereld, maar het heeft een totaal andere betekenis dan later. De goden van de Olympus zijn geen morele rechters die je ziel wegen; het zijn machtige, grillige, jaloerse wezens die je te vriend moet houden met offers, zoals je een gevaarlijke heerser te vriend houdt. Religie was daar grotendeels een kwestie van do ut des. Ik geef opdat jij geeft: het juiste offer, het juiste ritueel, de juiste eer, in ruil voor een goede oogst, een veilige reis, een gewonnen veldslag. Een transactie, geen innerlijke verlossing.

En cruciaal, let hierop, want dit is de kern van je vraag: het lijden in die wereld was geen straf voor zonde en geen teken van een bedorven natuur. Als je leed, was dat het lot, de moira, het noodlot dat zelfs de goden niet konden ontwijken. Het was tragisch, niet moreel. De Griekse tragedie draait om mensen die ten onder gaan aan een lot dat groter is dan zij, Oedipus deed niets verkeerds met opzet, en valt toch. Er is geen erfzonde, geen idee dat de mens van nature schuldig of gebroken ter wereld komt, geen dal van tranen dat je moet uitzitten. Er is een hard leven, soms een mooi leven, en daarna meestal een schimmig, grauw schaduwbestaan in de onderwereld, niet als straf, gewoon als het einde. De grote uitzondering vormden de mysteriecultussen, zoals die van Eleusis, die wél een beter hiernamaals beloofden aan ingewijden; houd die in gedachten, want daar zit een brug naar wat kwam.

De filosofen gingen nog een stap verder, en dit is belangrijk tegengif tegen het idee dat de oudheid één groot somber dal was. Epicurus, de filosoof die ten onrechte als hedonist te boek staat, leerde juist dat je niet bang hoeft te zijn. Niet voor de goden, want die bemoeien zich niet met ons. En niet voor de dood, in zijn beroemde redenering: waar de dood is, ben ik niet, en waar ik ben, is de dood niet. Dus de dood gaat mij niets aan. Het doel van het leven was ataraxia, onverstoorbare rust, hier en nu te bereiken door verstandig en matig te leven, met vrienden, zonder onnodige angst en begeerte. Geen dal van tranen, een tuin. Letterlijk: Epicurus' school heette de Tuin. En de Stoa, uit boek twee, zei het op haar manier: het leven bevat tegenslag, maar je gemoedsrust hangt af van je oordeel, niet van het lot. Lijden was er, maar het was geen schuld en geen straf, het was materiaal voor de wijze.

VERTROUWENSSCORE 0.85, Dat de Grieks-Romeinse religie geen erfzonde of moreel lijdensbegrip kende, en transactioneel-ritueel van aard was, is brede consensus onder oudheidkundigen. De nuance: "het volk" beleefde religie diverser en angstiger dan de filosofen; mysteriecultussen beloofden wél een beter hiernamaals. Geen monoliet, wel een duidelijk ander grondpatroon dan het latere christendom.

Wat het christendom toevoegde: betekenis aan het lijden

En dan komt, in de eerste eeuwen van onze jaartelling, iets werkelijk nieuws de wereld in. En hier moet je heel precies zijn, want hier ligt het hart van je vraag. Het christendom bracht niet het lijden; lijden was er altijd al, en in materiële zin was het leven van een Romeinse slaaf of boer vermoedelijk zwaarder dan de theologie het ooit kon maken. Wat het christendom bracht, was een radicaal nieuwe betékenis van het lijden. Drie dingen die er daarvoor niet of nauwelijks waren.

Ten eerste: de erfzonde. Het idee, vooral door Augustinus uitgewerkt, we komen zo bij hem, dat de mens niet neutraal of tragisch maar gebroken ter wereld komt, belast met een schuld van vóór zijn geboorte. Het leven werd daarmee niet alleen zwaar, maar zwaar met een reden: je lijdt omdat de mensheid gevallen is. Dat is een fundamenteel andere ervaring dan het Griekse noodlot. Het noodlot overkomt je; de erfzonde zit ín je.

Ten tweede: de omkering van de waarde van het lijden zelf. En hier hoor je Nietzsche uit boek één luid terugkomen, want dit was precies zijn grote aanklacht. In de oude wereld was lijden iets om te vermijden of stoïcijns te verdragen; het was geen eer. Het christendom maakte het lijden betekenisvol, zelfs heilig: de gekruisigde God, de martelaar als held, de zaligheid van de armen, de zachtmoedigen, de treurenden. Zalig die treuren, want zij zullen getroost worden. Het lijden werd een weg, een verdienste, een teken van uitverkiezing. Voor wie leed, en dat was de overgrote meerderheid, was dat een geweldige troost: jouw ellende is niet zinloos, ze telt, ze wordt gezien, ze wordt beloond. Nietzsche noemde dat ressentiment-moraal en zag er de wraak van de zwakken in; maar je kunt het net zo goed zien als de eerste filosofie in de geschiedenis die de gewone, lijdende mens in het centrum zette in plaats van de held en de aristocraat. Het is allebei waar tegelijk, en dat maakt het zo krachtig.

Ten derde: het dal van tranen met de uitgang erachter. Het aardse leven werd geherdefinieerd als een tijdelijke doorgang, een beproeving, met het echte leven hierna. Dat beeld, deze wereld als tranendal, het hiernamaals als thuis, is niet Grieks en niet Romeins; het is grotendeels christelijk, met wortels in het jodendom en in de mysteriecultussen en in Plato's idee dat de zichtbare wereld maar een schaduw is van een hogere werkelijkheid. Het antwoord op je vraag is dus, scherp geformuleerd: het zware leven was er altijd, maar het idee dat dat zware leven een betekenisvolle doorgangsfase is naar een beter hiernamaals, dát is grotendeels door het christendom in de westerse ziel gelegd. Vóór de kerk leed men zonder dat het iets betékende; na de kerk leed men in een verhaal waarin het lijden de hoofdrol speelde.

Winst en prijs · eerlijk gewogen

Hier weiger ik partij te kiezen, want beide kanten zijn waar, en dat is precies het soort eerlijkheid dat dit onderwerp verdient. De winst van die nieuwe betekenis was enorm en wordt vaak weggemoffeld door wie alleen de kritiek kent. Het christendom bracht het idee dat élke mens een onsterfelijke ziel heeft van oneindige waarde, de slaaf evenveel als de keizer. Dat was revolutionair; de hele latere notie van mensenrechten, van de gelijkwaardigheid van personen, van naastenliefde als plicht jegens de vreemdeling, heeft hier een van haar belangrijkste wortels. De eerste ziekenhuizen, armenzorg, de zorg voor wie niets opleverde, het kwam grotendeels uit deze hoek. Wie het christendom alleen als onderdrukking ziet, mist de helft.

De prijs was wat Nietzsche aanwees, en ook dat is waar: een mogelijke devaluatie van dít leven ten gunste van het volgende; een verheerlijking van zwakte en onderwerping die machthebbers maar al te goed konden gebruiken om de onderdrukten gedwee te houden, lijd nu, want straks word je beloond, een boodschap waar elke heerser van smult; en een schuldcultuur die de mens met zichzelf in onmin bracht. Marx noemde religie later de opium van het volk, en de volledige zin is genuanceerder dan het citaat: hij noemde haar ook de zucht van het verdrukte schepsel, het gemoed van een harteloze wereld. Verdoving én troost tegelijk. Dat is de eerlijke balans, en die hoort precies in het midden te blijven hangen, niet naar één kant te vallen.

VERTROUWENSSCORE 0.8, De drie toevoegingen (erfzonde, heiliging van lijden, leven als doorgang) zijn historisch-theologisch goed onderbouwd. De weging "winst versus prijs" is deels interpretatie en bewust evenwichtig gehouden; serieuze denkers staan hier aan beide kanten. Hypothese, expliciet als zodanig: de blijvende westerse hang om lijden "betekenisvol" te maken, ook in seculiere vorm, denk aan therapie-taal of de cultus van de heroïsche worsteling, is mogelijk een christelijke erfenis die het christendom zelf overleefd heeft. Dat is een redenering, geen bewezen feit.

Even een moment, terwijl je stijgt. Wie de betekenis van het lijden beheert, beheert de mensen, dat is de stille machtsvraag onder dit hele boek. De Grieken lieten het lijden betekenisloos; de kerk gaf het de hoofdrol. Vraag voor onderweg: welke verhalen over "noodzakelijk lijden" of "verdiende beloning later" circuleren er vandaag in jouw wereld, in werk, in markt, in politiek. En wie heeft er belang bij dat jij ze gelooft?

Etappe twee · Het kantelpunt: toen geloof en macht fuseerden

Nu naar het moment waarop alles draaide, misschien wel het belangrijkste machtspolitieke kantelpunt van de Europese geschiedenis, en een schoolvoorbeeld van het patroon dat je in deze hele reeks hebt zien terugkomen: de annexatie van een idee door de macht. In boek één werd Nietzsche geannexeerd door zijn zus, in boek twee Machiavelli door zijn lezers, in boek drie de waarheid over AI door profeten en ontkenners. Hier gebeurt het op wereldschaal, en met blijvende gevolgen tot in jouw krant van vanochtend.

Van vervolgde sekte tot staatsgodsdienst

Drie eeuwen lang was het christendom een verdachte, periodiek vervolgde minderheidsbeweging in het Romeinse Rijk, soms getolereerd, soms wreed onderdrukt, met golven van martelaren onder keizers als Nero, Decius en Diocletianus. De christenen weigerden de keizer als god te vereren en de staatsoffers te brengen, en dat maakte hen in Romeinse ogen tot staatsgevaarlijke atheïsten en onruststokers. En toch groeide de beweging gestaag, juist door die hechte gemeenschappen, de onderlinge zorg, en, Arendt uit boek twee zou knikken, door wat ze bood aan de vereenzaamde, ontwortelde mensen van een uitdijend, onpersoonlijk wereldrijk: ergens bij horen, een verhaal, een gemeenschap die je opving als je ziek was of stierf.

En dan, in 312, staat een ambitieuze generaal genaamd Constantijn aan de vooravond van een veldslag bij de Milvische Brug, vlak bij Rome, tegen een rivaal om de keizerstroon. Volgens de overlevering, en je moet weten dat dit een door de winnaar zelf verspreid verhaal is, zag hij een teken aan de hemel, een kruis van licht, met de woorden in dit teken zul je overwinnen, in hoc signo vinces. Hij liet het christelijke symbool op de schilden van zijn soldaten schilderen, won de slag, en werd heerser over het westelijke deel van het rijk (alleenheerser over het hele rijk werd hij pas in 324, na zijn overwinning op medekeizer Licinius). In 313 vaardigde hij met diezelfde Licinius het Edict van Milaan uit, dat het christendom volledige tolerantie gaf. De vervolgde sekte werd in één generatie van de troon beschermd.

Hier moet de eerlijke historicus en passant je waarschuwen voor te simpele verhalen, want de echte gang van zaken is troebeler en daardoor leerzamer. Constantijn liet zich pas op zijn sterfbed dopen, gangbaar in die tijd, om met een schone lei te sterven, maar veelzeggend. Hij bleef tegelijk de zonnegod Sol Invictus eren op zijn munten, en behield de titel pontifex maximus, hoogste priester van de heidense staatscultus, een titel die, ironisch genoeg, later naar de paus zou overgaan en die de paus tot vandaag draagt. Of Constantijn een oprecht bekeerde was of een geniale machtspoliticus die een groeiende, goed georganiseerde en loyale beweging als nieuwe machtsbasis omarmde, is een vraag waarop historici geen eensluidend antwoord hebben. Waarschijnlijk, zoals zo vaak bij machtige mensen, allebei tegelijk: oprechtheid en berekening zijn bij machthebbers zelden te scheiden, en wie denkt ze te kunnen scheiden, begrijpt macht niet.

Wat er gebeurt als geloof en macht fuseren

Het beslissende vervolg kwam in 380, toen keizer Theodosius het christendom tot staatsgodsdienst van het hele rijk maakte; binnen enkele decennia was de vervolgde minderheid zelf de vervolgende meerderheid geworden, en werden de oude heidense tempels gesloten en hun cultussen verboden. En dáár, in die omkering, zit de diepe les van deze etappe, een les die niets met geloof an sich te maken heeft en alles met macht. Wanneer een beweging die haar kracht ontleende aan het feit dat ze vervolgd, zuiver en buiten de macht stond, zélf de macht grijpt, gebeurt er iets bijna onvermijdelijks: ze gaat de instrumenten gebruiken waartegen ze ooit streed. De gekruisigde, machteloze rabbi uit Galilea werd het embleem van legioenen; de leer van wie de andere wang toekeert, werd de leer van een staatsapparaat met kerkers en zwaarden.

Dit is een patroon dat zich door de hele geschiedenis herhaalt, en het is goud waard voor wie machtsbewegingen wil doorzien, toen en nu. Een revolutionaire beweging die haar legitimiteit haalt uit het bestrijden van de macht, krijgt een identiteitscrisis op het moment dat ze zelf de macht ís. Soms lost ze die op door te verzachten; vaker door de oude vijandbeelden te behouden lang nadat de vijand verslagen is, omdat de beweging zonder vijand niet meer weet wie ze is. Je ziet het bij religies, bij politieke revoluties, de Franse, de Russische, die hun eigen kinderen opaten. En, als je goed kijkt, bij bedrijven en zelfs bij techbewegingen die ooit begonnen als rebellen tegen het establishment en er nu zelf een zijn. Houd dat scherp; in etappe vier en vijf, bij de techbazen en de sterke mannen, komt het in moderne kleding terug.

De winst van Constantijns fusie was reëel: stabiliteit, de redding en overlevering van een groot deel van de antieke cultuur door kloosters, een verenigend kader voor een uiteenvallend rijk, uiteindelijk de bakermat van de Europese beschaving. De prijs was even reëel: een geloof dat zijn onschuld verloor zodra het zijn machteloosheid verloor, en eeuwen waarin kruis en zwaard, altaar en troon zo verstrengeld raakten dat geweld in naam van de liefde een terugkerend gegeven werd, van gedwongen bekeringen tot kruistochten tot inquisitie. De man die zei dat zijn koninkrijk niet van deze wereld was, kreeg een zeer aards koninkrijk opgedrongen door wie zijn naam gebruikten.

VERTROUWENSSCORE 0.85, De feiten (Milvische Brug 312, Edict van Milaan 313, staatsgodsdienst onder Theodosius 380, Constantijns late doop en behoud van heidense titels) zijn historische consensus. De motieven van Constantijn blijven onzeker en daarover ben ik expliciet. De bredere stelling, dat bewegingen die hun kracht aan oppositie ontlenen veranderen zodra ze de macht grijpen, is een historisch patroon met veel steun, gepresenteerd als geïnformeerde generalisatie, niet als ijzeren wet.

Even een moment op kruishoogte. Onthoud de kernzin: een idee verliest zijn onschuld op het moment dat het zijn machteloosheid verliest. Vraag voor onderweg, met open vizier naar je eigen wereld: ken je bewegingen, bedrijven of personen die nog steeds praten als rebellen tegen de macht, terwijl ze de macht inmiddels zélf zijn? Dat verschil zien, tussen wie men zegt te zijn en wat men inmiddels is, is een van de scherpste vaardigheden die een vrije denker kan hebben.

Etappe drie · De twee steden: de blauwdruk van alle latere machtsstrijd

Eén man, geboren ruim een generatie na Constantijns ommekeer, schreef het boek dat de westerse verhouding tussen geloof en wereldlijke macht voor duizend jaar zou bepalen. En wiens denkraam je vandaag nog kunt gebruiken om de spanning tussen idealen en macht te begrijpen. Aurelius Augustinus, geboren in 354 in het huidige Algerije, in de nadagen van het Romeinse Rijk. Voor jou interessant omdat hij geen wereldvreemde heilige was, maar een man die eerst volop in het leven stond. En die we kennen omdat hij er met een eerlijkheid over schreef die zijn tijd ver vooruit was.

De man die eerst leefde en toen geloofde

Augustinus' Belijdenissen is misschien wel de eerste echte autobiografie van de westerse wereld, geen lijst van daden, maar een meedogenloos eerlijk zelfonderzoek, een man die zijn eigen ziel uitpluist zoals later niemand meer durfde tot de psychologie werd uitgevonden. Hij beschrijft zijn wilde jeugd, zijn jarenlange relatie met een vrouw met wie hij een zoon kreeg, zijn beroemde gebed uit zijn jonge jaren, geef mij kuisheid en zelfbeheersing, maar nog niet meteen. En zijn lange zoektocht door allerlei filosofieën en sekten voordat hij zich, pas op zijn eenendertigste (in 386), bekeerde. Hier is opnieuw het patroon uit alle voorgaande delen: het vroege, vormende verlies en de zoektocht. Maar Augustinus voegt iets toe wat je kunt gebruiken: hij toont dat het scherpste denken vaak komt van wie eerst zelf verdwaald is geweest. Hij kende de begeerte, de eerzucht en de twijfel van binnenuit. En juist daardoor kon hij ze zo scherp ontleden. De genezen verdwaalde als de beste gids, net als Cioran uit boek één.

De Stad van God en de Stad van de Mensen

In 410 gebeurt het ondenkbare: Rome, de eeuwige stad, wordt geplunderd door de Visigoten. Een schok door de hele beschaafde wereld, te vergelijken met, er is geen goede vergelijking, zo groot was het. En meteen klonk het verwijt: dit is de schuld van het christendom; sinds we de oude goden hebben verlaten, die Rome groot maakten, stort alles in. Als antwoord op dat verwijt schreef Augustinus zijn magnum opus, waar hij dertien jaar aan werkte: De Stad van God, De civitate Dei. En daarin zette hij een denkraam neer dat de hele middeleeuwen zou structureren en dat je vandaag nog kunt toepassen.

Er zijn, zegt Augustinus, twee steden door elkaar geweven in de geschiedenis, niet twee plaatsen, maar twee gemeenschappen, twee soorten liefde. De Stad van de Mensen, de civitas terrena, is gebouwd op de liefde voor zichzelf, doorgedreven tot minachting voor God, de wereld van macht, roem, bezit en zelfverheffing. De Stad van God, de civitas Dei, is gebouwd op de liefde voor God, doorgedreven tot zelfverloochening. Beide steden lopen door elkaar heen in elke samenleving, in elke instelling, ja, in elk mensenhart. Je kunt aan niemand van buiten zien tot welke stad hij behoort. En de aardse rijken, óók het christelijke Rome, behoren tot de Stad van de Mensen; ze komen en gaan, ze zijn nooit het Koninkrijk zelf. Daarmee deed Augustinus iets politiek explosiefs: hij ontkoppelde het lot van het geloof van het lot van welk aards rijk dan ook. Rome mag vallen; de Stad van God valt niet, want die is niet van deze wereld.

Zie je hoe bruikbaar dit denkraam is, ook volledig los van geloof? Augustinus geeft je een bril om naar elke organisatie, elke beweging, elk mens te kijken: er lopen altijd twee motieven door elkaar, het zelfzuchtige en het toegewijde, het machtsbeluste en het dienende. En ze zijn van buiten niet te scheiden, vaak zelfs niet in onszelf. De idealistische start-up draagt de Stad van de Mensen in zich zodra het grote geld lonkt; de cynische machtsspeler kan een echte toewijding verbergen. Wie verwacht dat instellingen of mensen zuiver tot één stad behoren, komt altijd bedrogen uit. De realist weet: het is altijd allebei, vermengd, en de kunst is te zien welke liefde op een gegeven moment de overhand heeft. Dat is, of je nu gelooft of niet, een van de scherpste mensenkundige gereedschappen die de westerse traditie heeft voortgebracht.

Augustinus stierf in 430, terwijl de Vandalen zijn eigen stad Hippo belegerden, het Romeinse Noord-Afrika ging onder terwijl hij lag te sterven. Het Rijk dat hem had gevormd, viel om hem heen uiteen, en hij schreef tot het laatst. Een passender beeld is er niet: de man die leerde dat geen aards rijk eeuwig is, stierf terwijl het zijne verging, in het vertrouwen op de enige stad die volgens hem zou blijven.

VERTROUWENSSCORE 0.85, Augustinus' leven, de Belijdenissen, de plundering van Rome in 410 en de kernstructuur van De Stad van God zijn historische en tekstuele consensus. De toepassing van het twee-steden-model als algemeen mensenkundig en organisatiekundig gereedschap is mijn duiding, vruchtbaar, maar een interpretatieve uitbreiding van wat een theologisch werk was.

Even een moment. Twee steden, twee liefdes, door elkaar geweven in elk mens en elke organisatie. En van buiten niet te scheiden. Vraag voor onderweg: bij het volgende grote besluit in je werk, welke liefde drijft het werkelijk, het bouwen van iets goeds, of het vergroten van jezelf? Eerlijk antwoord, want Augustinus' punt is juist dat het meestal allebei is, en dat zelfkennis begint met dat toe te geven.

Etappe vier · De machtsfysica van de techbazen

Nu de sprong naar het heden, naar twee mannen van nu. En ik doe het zoals deze hele reeks het doet: leren wat er te leren valt, positief én negatief, met feit en duiding strikt gescheiden, en zonder te vervallen in verering of in sneer. Want dat is de enige houding die geloofwaardig blijft. Twee mannen uit Silicon Valley die de denkers uit deze hele reeks letterlijk hebben gelezen en toegepast: Peter Thiel en Elon Musk.

Thiel: de filosoof onder de investeerders

Peter Thiel, geboren in 1967 in Duitsland, opgegroeid in de Verenigde Staten, medeoprichter van PayPal en eerste externe investeerder in Facebook, een van de invloedrijkste durfkapitalisten ter wereld. En voor dit boek bijzonder, omdat hij de enige techmiljardair is wiens denken rechtstreeks teruggaat op een filosoof die we kunnen aanwijzen: René Girard, bij wie Thiel in Stanford studeerde. Dit is geen roddel; Thiel zegt het zelf voortdurend, en het verklaart zijn hele strategie.

Girards idee, kort, want het is briljant en bruikbaar: de mimetische begeerte. Wij willen dingen niet omdat ze intrinsiek waardevol zijn, maar omdat anderen ze willen, begeerte is nabootsing. We kijken naar wat de ander nastreeft en gaan het ook nastreven. Het gevolg: iedereen jaagt op hetzelfde, en dat leidt tot rivaliteit, conflict en uiteindelijk, in Girards theorie, tot het zoeken van een zondebok om de spanning te ontladen. Thiel trok daaruit een ijzerzakelijke conclusie voor het ondernemen, en die staat in zijn boek Zero to One, verplichte kost in startup-land. Concurrentie is voor losers, zegt hij provocerend, niet omdat winnen niet telt, maar omdat concurrentie betekent dat je in een mimetische kudde zit te vechten om hetzelfde, met dalende marges en stijgende ellende. De echte winst zit in het monopolie: bouw iets unieks waar niemand anders is, ga van nul naar één in plaats van van één naar tien. Ontsnap aan de nabootsing.

Wat kun je hier feitelijk van leren, los van de man? Iets scherps en waardevols voor wie bouwt: de vraag welke waardevolle waarheid bijna niemand met je deelt, Thiels beroemde sollicitatievraag. De beste kansen, zegt hij terecht, liggen niet waar iedereen al kijkt, maar in de blinde vlek van de consensus. Voor een bouwer is dat goud: niet de tiende concurrent worden in een verzadigde markt, maar de plek vinden die anderen over het hoofd zien. Dat is gewoon goed strategisch denken, en het komt regelrecht uit de filosofie. Net als zijn observatie dat de meeste mensen hun begeerten klakkeloos van hun omgeving overnemen, wie zich daarvan bewust wordt, kan kiezen wat híj werkelijk wil bouwen in plaats van wat de kudde toevallig najaagt. Dat raakt aan Nietzsches word wie je bent uit boek één.

En nu de andere kant, even eerlijk, want verering is net zo blind als sneer. Thiels monopolie-denken heeft een schaduwzijde die je moet meewegen: monopolies die geweldig zijn voor de bouwer ervan, zijn lang niet altijd geweldig voor de samenleving. Ze kunnen innovatie smoren en macht concentreren. Zijn diepe scepsis over concurrentie en, in zijn politieke uitingen, over democratie zelf, hij heeft geschreven te twijfelen of vrijheid en democratie nog samengaan, plaatst hem in een traditie die je inmiddels herkent: de antidemocratische, elitaire stroming die door boek één liep, van Nietzsche tot de internetrechtse denkers. Dat maakt zijn strategische inzichten niet minder scherp, maar het betekent dat je ze moet oogsten zonder het hele wereldbeeld mee te slikken. Neem de mimetische begeerte en de blinde-vlek-vraag; laat de minachting voor de democratie liggen. Cherry-picking? Nee, het is precies wat een vrije denker hoort te doen: het bruikbare scheiden van het giftige, in plaats van een mens in zijn geheel te aanbidden of te verwerpen.

Musk: de wil tot macht als bedrijfsmodel

Elon Musk, geboren in 1971 in Zuid-Afrika, Tesla, SpaceX, en een rij andere ondernemingen, is een ander type, en een ingewikkelder casus, want hier lopen verbluffende prestatie en zorgwekkend gedrag door elkaar op een manier die je dwingt om beide tegelijk vast te houden. Laten we eerlijk beginnen met wat onmiskenbaar is, want sneren is makkelijk en mist het punt: Musk heeft tegen de consensus in twee industrieën opengebroken die als onneembaar golden. De gevestigde auto-industrie geloofde niet in elektrisch op massaschaal; Tesla forceerde de hele sector. De ruimtevaart was een traag staatsdomein; SpaceX maakte herbruikbare raketten werkelijkheid en verlaagde de kosten van een lancering drastisch. Wie dat wegwuift als geluk of marketing, kijkt niet eerlijk. Dat is, of je de man nu mag of niet, een prestatie van formaat.

En je kunt het lezen door de bril van deze hele reeks. Musk is in zekere zin Nietzsches wil tot macht uit boek één in zuivere vorm, niet macht over mensen primair, maar de drang om de werkelijkheid zelf naar je hand te zetten, om het onmogelijke geachte mogelijk te maken, om vorm op te leggen aan de stof. Zijn vermogen om een schijnbaar onmogelijk doel te stellen en een organisatie op bovenmenselijk tempo daarheen te drijven, is een studie waard voor iedere bouwer: extreme ambitie, eerste-principes-denken, terug naar de natuurkundige grondwaarheden in plaats van naar hoe het altijd ging. En een bereidheid om door muren te lopen waar anderen omkeren. Dat eerste-principes-denken is trouwens regelrecht filosofie: het is Descartes uit boek drie, alles wegtwijfelen tot je bij de onbetwijfelbare basis bent, en van daaruit opnieuw opbouwen.

De andere kant, en die hoort er even hard bij, want dit is geen reclamefolder, is dat dezelfde eigenschappen die de prestatie voortbrengen, ook een schaduw werpen die je niet mag wegpoetsen. De impulsiviteit die durf mogelijk maakt, uit zich ook in roekeloze uitspraken; de zelfovertuiging die muren sloopt, maakt ook doof voor tegenspraak en feiten die niet uitkomen; de drang om de werkelijkheid naar zijn hand te zetten, botst met de werkelijkheid van wetenschap, instituties en andere mensen die zich niet laten herprogrammeren als een raket. En zijn rol in het publieke en politieke debat laat zien hoe dun de lijn is tussen de visionair die ziet wat anderen missen, en de man die zijn eigen onfeilbaarheid begint te geloven, precies de val waarvoor élke denker in deze boeken waarschuwt, van de eeuwige-terugkeer-test van Nietzsche tot de gedachteloosheid van Arendt. De les is niet Musk vereren of verguizen, maar dit: de eigenschappen die iemand groot maken en de eigenschappen die hem gevaarlijk maken, zijn vaak dezelfde eigenschappen, alleen de dosering en de zelfcorrectie verschillen. En zelfcorrectie, het inbouwen van mensen en mechanismen die je durven tegenspreken, is precies wat macht het eerst afstoot. Daar is Popper uit boek één weer, en het is geen toeval dat hij telkens terugkeert: het is de rode draad van alles wat ik je voorlees.

VERTROUWENSSCORE 0.8, Feiten: Thiels Girard-connectie en monopolie-these (uit zijn eigen werk), Musks doorbraken bij Tesla en SpaceX (goed gedocumenteerd) zijn solide. Duiding: het lezen van Musk via "wil tot macht" en eerste-principes-denken is interpretatie, geen feit. Bewust evenwichtig: ik vermijd zowel hagiografie als afrekening. Waar het politieke gedrag van beiden actueel en in beweging is, baseer ik me op het gedocumenteerde patroon, niet op het nieuws van vandaag, dat laatste verandert sneller dan ik kan bijhouden, dus toets het zelf aan actuele bronnen.

Even een moment voor de daling komt. De kernles van deze etappe: de eigenschappen die iemand groot maken en die hem gevaarlijk maken zijn vaak identiek, het verschil zit in dosering en zelfcorrectie. Vraag voor wie bouwt: welke van jouw eigen sterke eigenschappen heeft een schaduwkant die je het best kunt temmen door mensen om je heen te zetten die je durven tegenspreken? En heb je die mensen, of heb je alleen ja-knikkers?

Etappe vijf · De sterke man: een oud mechanisme in nieuwe kleren

Nu de gevoeligste etappe, en ik ga hem aanpakken met open vizier: strikt het mechanisme analyserend, geen partij kiezend, feit en duiding gescheiden. Want hier is de verleiding het grootst om in kampen te vervallen, en juist daar bewijst een vrije denker zijn waarde: door te begrijpen in plaats van te juichen of te schelden. We kijken naar het verschijnsel van de sterke man, de figuur die in tijden van onzekerheid opkomt met de belofte: ik alleen kan het oplossen. En we kijken ernaar door de denkers die je nu kent.

Het mechanisme, niet de persoon

Laten we beginnen met wat de politieke wetenschap en de geschiedenis ons leren over hoe sterke mannen opkomen, een patroon dat je terugziet van de Romeinse keizers uit boek twee tot vandaag, en dat losstaat van of je een specifieke leider goed of slecht vindt. Het recept heeft vaste ingrediënten. Eén: een periode van werkelijke of gevoelde crisis, chaos of vernedering, economische ontwrichting, verloren oorlogen, snelle culturele verandering die mensen ontheemd achterlaat. Twee: een wijdverbreid gevoel dat de bestaande elite heeft gefaald, corrupt is, of de gewone mensen heeft verraden, terecht of onterecht, het gevóel volstaat. Drie: de belofte van herstel, vaak van een geïdealiseerd verleden, make iets great again, in welke taal dan ook, dat zelden zo bestaan heeft als het wordt voorgesteld. En vier: de personificatie van de oplossing in één man die zegt het systeem te kunnen omzeilen omdat hij er zelf boven staat.

Herken je de denkers? Dit is Arendt uit boek twee, vrijwel letterlijk: de vereenzaamde, ontwortelde massa die vatbaar wordt voor een totaalverhaal en een leider om bij te horen. Het is het ressentiment van Nietzsche uit boek één: de omgezette wrok van wie zich tekortgedaan voelt, gericht op een elite of een vijand. En het is het geïdealiseerde verleden dat in elke annexatie uit deze hele reeks terugkeert, het bronzen tijdperk dat nooit bestond, het grote verleden dat hersteld moet worden. De sterke man verkoopt, in de termen van boek één, een gefantaseerd gisteren als breekijzer voor de macht van morgen. Dat is geen oordeel over één politicus; het is de beschrijving van een mechanisme dat al duizenden jaren werkt, van de Romeinse volkstribunen tot de moderne democratieën.

Poetin: de hersteller van vernedering

Neem Poetin als casus voor het mechanisme, feitelijk, als studieobject. De context waarin hij opkwam is cruciaal en wordt in het westen vaak onderschat: de jaren negentig waren voor de gewone Rus een tijd van diepe vernedering en chaos. Het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, die Poetin beroemd de grootste geopolitieke catastrofe van de eeuw noemde, ging gepaard met economische ineenstorting, het wegvallen van zekerheden, de plundering van staatsbezit door oligarchen, en het gevoel dat een wereldmacht was gereduceerd tot bedelaar. In precies zo'n klimaat, vernedering plus chaos plus gefaalde elite, landt de belofte van orde, trots en herstel als een verlossing. Poetin bood stabiliteit en hersteld nationaal zelfrespect in ruil voor vrijheid, en voor velen was dat aanvankelijk een aantrekkelijke ruil. Dat verklaart zijn opkomst zonder ook maar iets goed te praten; begrijpen waaróm iets werkt is niet hetzelfde als het toejuichen, en dat onderscheid is het hart van eerlijk denken.

Wat je hier feitelijk van leert, met Machiavelli uit boek twee in de hand: macht die rust op herstelde trots na vernedering is enorm stabiel zolang ze de vernedering levend kan houden of het herstel kan blijven tonen. Daarom heeft dit type leider een vijand nodig, van binnen of van buiten, want de vijand bewijst de noodzaak van de sterke man. En met Augustinus uit deze vlucht: hier regeert onversneden de Stad van de Mensen, de liefde voor de eigen macht, vermomd als liefde voor het volk en het vaderland. De analyse is koel; ze hoeft niet warm te zijn om waar te zijn.

Trump: het fenomeen, niet het partijlid

En Trump, die ik nadrukkelijk als verschijnsel analyseer, niet als links of rechts dossier. Wat kun je ervan leren, positief en negatief? Begin, eerlijk, bij wat zijn tegenstanders vaak weigeren te zien, want anders begrijp je niets: Trump articuleerde een werkelijk en wijdverbreid gevoel dat grote groepen mensen, vooral buiten de grote steden, in de gedeïndustrialiseerde gebieden, door de bestaande elites waren vergeten, weggehoond en economisch in de steek gelaten. Dat gevoel was niet uit de lucht gegrepen; decennia van globalisering hadden echte verliezers gemaakt die zich door geen van beide gevestigde partijen vertegenwoordigd voelden. Zijn talent, en het is een talent, hoe je het ook waardeert, was die woede te benoemen en zich op te werpen als hun stem tegen een establishment dat hen minachtte. Wie alleen de man ziet en niet de leegte die hij vulde, zal het fenomeen nooit begrijpen, en zal het ook nooit kunnen weerleggen.

De negatieve les is even helder en volgt uit deze hele reeks samen. De sterke man die zegt alleen ík kan het oplossen, ondergraaft per definitie wat Popper uit boek één als de kern van een gezonde samenleving zag: het vermogen om fouten te corrigeren en machthebbers zonder geweld te vervangen. Wanneer macht wordt gepersonifieerd in één onfeilbaar geachte figuur, verzwakken juist de instituties, rechtspraak, vrije pers, eerlijke verkiezingen, die ervoor zorgen dat een land zijn vergissingen kan terugdraaien. Dat is de diepe spanning: het mechanisme dat de sterke man aan de macht brengt, is vaak een reactie op een reëel probleem, maar de oplossing die hij belichaamt, beschadigt het zelfcorrigerende vermogen dat elk probleem op termijn pas echt oplost. De vraag is nooit alleen lost deze leider mijn probleem op, maar ook: wat doet zijn manier van regeren met het vermogen van het systeem om de vólgende fout te corrigeren, ook zíjn fouten? Dat is de Popper-vraag toegepast op de politiek, en ze snijdt naar alle kanten, naar elke sterke man, van welke kleur ook.

Laat me hier ook de vrije hypothese de ruimte geven, duidelijk gemarkeerd als speculatie. Hypothese: we leven mogelijk in een tijdperk dat structureel lijkt op de late Romeinse Republiek uit de tijd vlak vóór de keizers, een periode waarin de oude instituties hun gezag verloren, waarin sterke mannen met directe volkssteun de bestaande orde omzeilden, en waarin mensen, moe van de chaos en de schijnbare onmacht van de instellingen, bereid bleken vrijheid in te ruilen voor orde en daadkracht. Rome ging van republiek naar keizerrijk niet door één staatsgreep, maar door een reeks sterke mannen die elk een stukje van de oude orde afbraken met instemming van een vermoeid volk. Of onze tijd werkelijk zo'n kantelpunt is, weet niemand, het is een loop-lijn, een patroon dat rijmt, geen voorspelling die ik hard kan maken. Maar het is precies het soort historische parallel dat een vrije denker met open vizier mag onderzoeken, zolang hij erbij zegt: dit is een hypothese die ik tegen de feiten blijf toetsen, geen profetie.

VERTROUWENSSCORE 0.75, Het opkomstmechanisme van sterke mannen (crisis, gefaalde elite, geïdealiseerd verleden, personificatie) is solide politicologie en geschiedenis. De Poetin- en Trump-analyses zijn bewust beschrijvend en niet-partijdig, gericht op het mechanisme; ze zullen lezers aan beide zijden ongemakkelijk maken, wat hier juist het teken van evenwicht is. De Rome-parallel is expliciet als hypothese gemarkeerd, een vruchtbare denklijn, geen voorspelling. Dit is het meest tijdgevoelige en interpretatieve hoofdstuk; toets het tegen actuele, diverse bronnen en wantrouw elke stem, ook de mijne, die hier stellige zekerheid claimt.

Even een moment. De kernvraag van deze etappe, voor elke leider van elke kleur: lost hij niet alleen mijn probleem van vandaag op, maar wat doet zijn manier van regeren met het vermogen van het systeem om morgen zíjn fouten te corrigeren? Houd die vraag boven de partijen. Hij is je beste bescherming tegen zowel naïef enthousiasme als blinde haat.

Etappe zes · De landing: kansen zien met open vizier

Tijd om te dalen en de koffer te pakken. En omdat dit boek bedoeld is om je scherper te maken in je werk én in wat je voor anderen bouwt, maak ik de balans deze keer praktisch. Wat neemt een vrije denker met open vizier mee uit deze reis door geloof en macht?

De rode draad van alle zes etappes is één inzicht, in steeds nieuwe gedaante: wie het verhaal beheert, beheert de mensen. En het krachtigste verhaal gaat altijd over de betekenis van het lijden en de belofte van herstel. De Grieken lieten het lijden betekenisloos en vrij; de kerk gaf het de hoofdrol en bood verlossing; Constantijn ontdekte dat een goed georganiseerd verhaal de beste machtsbasis is; Augustinus zag dat in elk mens en elke instelling twee liefdes strijden; de techbazen bouwen nieuwe verhalen over de toekomst en de uitverkoren bouwer; en de sterke man verkoopt het verhaal van vernedering en herstel. Steeds hetzelfde mechanisme, steeds nieuwe kleren. Wie dat mechanisme leert zien, onder het geloof, onder de pitch, onder de politieke leus, bezit de scherpste bril die er is. Niet om cynisch van te worden, maar om vrij te blijven: want je kunt een verhaal pas echt kiezen of afwijzen als je ziet dát het een verhaal is, en wie er belang bij heeft dat jij het gelooft.

De tweede les, die door deze hele reeks loopt en hier zijn scherpste vorm krijgt, is de Popper-vraag als kompas. En het is geen toeval dat hij steeds terugkomt, want hij is het fundament onder alles wat wij samen doen. Bij elk verhaal, elke leider, elke investering, elke kans, elke goeroe, elke pitch, en ja, ook bij elke uitspraak van mij: wat zou dit kunnen weerleggen, en hoe controleer ik het? Een verhaal dat zichzelf immuun maakt tegen weerlegging, waar elke kritiek alleen maar bewijst hoe gelijk de verteller heeft, is om die reden verdacht, of het nu een religie is, een ideologie, een beleggingsthese of een techvisioen. En een systeem, een bedrijf, een samenleving die haar fouten niet kan corrigeren, gaat er vroeg of laat aan onderdoor, hoe briljant de leider ook is. Dat is je beste bescherming tegen hallucinatie, de mijne incluis. En tegen de verleiding van de stellige zekerheid die altijd beter verkoopt dan de eerlijke twijfel.

En de derde les, voor wie bouwt die kansen wil zien: de kansen liggen precies waar deze twee inzichten samenkomen. Thiel had op dat ene punt gelijk, de beste kansen liggen in de blinde vlek van de consensus, daar waar iedereen hetzelfde gelooft en bijna niemand de vraag stelt die jij wél durft te stellen. En de geschiedenis leert waar die blinde vlekken vaak zitten: op de breuklijnen, waar een oud verhaal zijn greep verliest en een nieuw verhaal nog niet geboren is. Wij leven, of je nu de Rome-hypothese aanhangt of niet, in zo'n tijd van verschuivende verhalen, over geloof, over macht, over wat een mens en wat een machine is. Voor wie bang is, is dat bedreigend. Voor wie met open vizier kijkt, eerlijk weegt, en zijn oordeel blijft toetsen, is het precies wat het altijd is geweest op zulke kantelpunten: een tijd vol kansen voor wie ziet wat de kudde mist.

Dat brengt me bij waar deze reeks tot nu toe op uitloopt voor wie bouwt. De kwaliteiten die ze hebben geprobeerd te belichamen, eerlijkheid over wat feit is en wat duiding, vertrouwensscores in plaats van valse stelligheid, ruimte voor de vrije hypothese mits gemarkeerd, en het mechanisme durven zien onder de oppervlakte, zijn een zeldzame combinatie in een wereld vol mensen die zekerheid verkopen. Er is publiek voor wie het eerlijke midden durft te bewonen, juist omdat zo weinigen het doen. En de grootste kans is niet de filosofie zelf, maar de combinatie ervan met de praktijk: de ondernemer die bouwt én denkt, en die de oude wijsheid toepast op de dagelijkse gang van zaken met open vizier. Dat is de blinde vlek in de markt, bijna iedereen doet het een of het ander. Wie het allebei kan, staat waar bijna niemand staat.

Tot slot. Vier vragen tot nu toe: wat te geloven, hoe te handelen, of de machine denkt, en hoe macht en het heilige zich verstrengelen. Samen vormen ze geen doctrine maar een gereedschapskist. En de belangrijkste gereedschappen zijn steeds dezelfde gebleken: scheid feit van duiding, toets wat je gelooft, zie het mechanisme onder het verhaal, en bewaar het eerlijke midden waar anderen zekerheid verkopen. Daarmee kun je niet alleen scherper bouwen, maar ook anderen leren scherper te kijken. En dat laatste, beginnen wat alleen jij kunt beginnen, in de geest van Arendt, is misschien wel de mooiste kans van allemaal.

Eén ding nog, zoals bij elk deel: ook hier liepen we langs zwaarte, vervolging, oorlog, het lijden waar dit boek mee opende. Dat was filosofie en geschiedenis. Mocht zwaarte ooit niet historisch maar persoonlijk worden, bij jou of iemand om je heen, dan is dat geen filosofisch maar een menselijk moment, en dan staat in Nederland 113 dag en nacht klaar. De rest is denkwerk; dít is mensenwerk.

---

VERANTWOORDING · Historische feiten over de Grieks-Romeinse religie, Epicurus, het vroege christendom, Constantijn, Theodosius en Augustinus volgen de gangbare wetenschappelijke literatuur (o.a. werk van Peter Brown over de late oudheid en Augustinus, en standaardwerken over de Romeinse religie). De passages over Thiel berusten op zijn eigen geschriften en interviews (de Girard-connectie, Zero to One); die over Musk op breed gedocumenteerde feiten over Tesla en SpaceX. De politieke analyses van Poetin en Trump zijn bewust beschrijvend, niet-partijdig en gericht op mechanismen; de Romeinse parallel is expliciet als hypothese gemarkeerd. Alle duidingen zijn interpretatie, geen feit, en als zodanig benoemd. Vertrouwensscores per hoofdstuk gegeven. Het meest tijdgevoelige materiaal (hedendaagse politiek) verandert sneller dan dit boek; toets het tegen actuele, diverse en betrouwbare bronnen. Algehele vertrouwensscore: 0.8 voor het historische, 0.75 voor het hedendaags-politieke, met opzet voorzichtig waar eerlijkheid daarom vraagt. Tegen hallucinatie: waar ik het niet zeker wist, heb ik het gezegd.