Un voyage le long du système nerveux : du sang bouillant d'Aristote et du premier sursaut de Sénèque aux esprits affamés de Gabor Maté et à la bataille acharnée autour de la théorie polyvagale. Que retient votre corps ? Que dit-il lorsque vous ne dites pas non ? Et quelle part de ce récit est une science éprouvée, quelle part une belle interprétation ? Pour les bâtisseurs qui travaillent dur et veulent savoir ce que ce travail fait à leur système nerveux.
Audio en néerlandais
L'audio suivra bientôt. En attendant, lisez la transcription ci-dessous.
Ce texte n'est pour l'instant disponible qu'en néerlandais.
Dit boek gaat over het deel van jou dat al besloten heeft voordat jij iets besluit. Het volgt één levende arts, Gabor Maté, en toetst hem aan wat de wetenschap wel en niet kan dragen. Waar hij gelijk heeft, zeggen we dat. Waar hij verder gaat dan het bewijs, zeggen we dat ook. Eerdere delen van de reeks vroegen wat je kunt geloven, hoe je moet handelen, of een machine denkt, hoe macht en het heilige zich verhouden en wat de markt met moraal doet. Hier komt er een vraag bij: wat onthoudt je lichaam, en luister je ernaar?
Etappe één · Het kind in Boedapest
Vijf maanden oud
Gabor Maté werd geboren op 6 januari 1944 in Boedapest, in een Joods gezin, kort voordat Duitsland Hongarije bezette. Toen hij vijf maanden oud was, werden zijn grootouders van moederskant in Auschwitz vermoord. Zijn vader moest dwangarbeid verrichten. Rond zijn eerste verjaardag gaf zijn moeder hem ruim vijf weken lang mee aan een vreemde, om zijn leven te redden. Dat zijn feiten. Ze zijn in meerdere biografische bronnen gelijk vastgelegd.
Daarna komt een verhaal dat hij zelf vaak vertelt, dus behandel het als zijn eigen herinnering en niet als archief. Zijn moeder belde de kinderarts omdat haar baby maar bleef huilen. De arts antwoordde dat al zijn Joodse baby's huilden. De baby's wisten niets van deportaties. Toch voelden ze iets: de angst van hun moeders, overgedragen via stem, adem en spierspanning.
Het gezin emigreerde naar Canada na de Hongaarse opstand. Sommige bronnen noemen 1956, andere 1957, dus hij was twaalf of dertien. Maté werd huisarts in Vancouver en werkte jaren in de palliatieve zorg. Daarna was hij twaalf jaar arts in de Downtown Eastside, een van de zwaarst getroffen drugswijken van Noord-Amerika. Hij is nu tweeëntachtig en schrijft en spreekt nog steeds.
Wat er binnen gebeurt
Het idee waarmee Maté bekend werd, vrij naverteld: trauma is niet wat je overkomt, maar wat er als gevolg daarvan in jou gebeurt. Het is een wond die zich vastzet in hoe je lichaam reageert. Het is geen gebeurtenis in je verleden, maar een patroon in je heden.
Dat onderscheid is scherp en bruikbaar. Twee mensen maken hetzelfde faillissement mee. De een houdt er een litteken aan over, de ander een open wond die opspringt bij elke onverwachte factuur. De gebeurtenis was gelijk. De verwerking was dat niet.
Dit is duiding, geen feit: dat een huilende baby in 1944 de angst van zijn moeder "opsloeg", is een plausibele interpretatie die past bij wat we weten over stressoverdracht tussen ouder en kind. Het is geen meting. Niemand heeft het zenuwstelsel van die baby gevolgd.
Aristoteles en het kokende bloed
Het idee dat emotie lichamelijk is, is ouder dan de neurowetenschap. Aristoteles schreef in de vierde eeuw voor Christus in Over de ziel dat je woede op twee manieren kunt beschrijven. De natuurkundige ziet het koken van het bloed rond het hart. De filosoof ziet het verlangen om terug te slaan. Het is niet het een of het ander, het is allebei tegelijk.
Dat is precies de brug waarover dit boek loopt. Je angst voor de bank is een gedachte en ook een hartslag. Je kunt de gedachte proberen te veranderen, of de hartslag. Een verstandige bouwer werkt aan beide kanten van de brug.
Even een moment. Denk aan de laatste keer dat je lichaam eerder reageerde dan je hoofd: een mail, een telefoontje, een naam in je agenda. Wat deed je lijf, en wat wist het blijkbaar al?
VERTROUWENSSCORE 0.85, De biografische kern is in meerdere bronnen gelijk vastgelegd. Het emigratiejaar verschilt per bron (1956 of 1957) en staat daarom als zodanig vermeld. Het kinderartsverhaal is Maté's eigen navertelling. De definitie van trauma is vrij weergegeven, niet letterlijk.
Etappe twee · De wachter die nooit slaapt
Cannon, Selye en de zebra
Je zenuwstelsel heeft een afdeling die niet om toestemming vraagt: het autonome zenuwstelsel. Grof gezegd heeft het een gaspedaal (het sympathische deel) en een rem (het parasympathische deel, met de nervus vagus als belangrijkste kabel).
In 1915 beschreef de Amerikaanse fysioloog Walter Cannon hoe pijn, honger, angst en woede het lichaam klaarmaken voor actie. Daaruit groeide het begrip vechten-of-vluchten. In 1936, op zijn negenentwintigste, publiceerde Hans Selye een korte brief in Nature. Zijn waarneming was dat heel verschillende schadelijke prikkels hetzelfde algemene stresspatroon oproepen. Later noemde hij het gewoon stress, en het woord ging de wereld over.
Robert Sapolsky gaf het beeld dat blijft hangen, in zijn boek Why Zebras Don't Get Ulcers (1994). Een zebra rent voor een leeuw, overleeft, en graast weer. Zijn stressrespons gaat aan en dan echt uit. Mensen kunnen hem aanzetten met een gedachte: aan een leeuw die over drie maanden misschien komt, in de vorm van een aflossing.
Seneca's eerste schrik
Hier komen de Stoïcijnen binnen, die in De Keizer en de Slaaf al centraal stonden. Rond het jaar 40 beschreef Seneca in Over de woede iets wat hij "eerste bewegingen" noemde. Dat zijn de rilling, het versnelde hart, de blos: reacties die je overkomen voordat je iets hebt besloten. Ze zijn nog geen hartstocht, schreef hij. De hartstocht begint pas wanneer je verstand ermee instemt.
Dat is een verrassend moderne gedachte. Seneca zegt niet: voel niets. Hij zegt: je lichaam reageert eerst, en wat jij ermee doet, is het tweede moment. Daar ligt je vrijheid.
Dit is duiding: de overeenkomst tussen Seneca's eerste bewegingen en de autonome stressrespons is een vergelijking, geen identiteit. Seneca had geen zenuwfysiologie. Hij had wel goede ogen.
De bouwer als permanente zebra
De neurowetenschapper Bruce McEwen introduceerde begin jaren negentig, samen met Eliot Stellar, het begrip allostatische last. Dat is de slijtage die ontstaat wanneer het stresssysteem te vaak, te lang of te heftig aanstaat, of niet goed uitgaat. Dat het bestaat, staat stevig. Hoe groot het effect bij een individu precies is, is veel lastiger te meten.
Voor wie iets bouwt is dit geen abstractie. Een onderneming is een machine die onzekerheid produceert: klanten die niet betalen, mensen die opzeggen, plannen die botsen met de werkelijkheid. De leeuw komt niet één keer. Hij is er als achtergrondgeluid. De vraag is dan niet hoe je de leeuw wegkrijgt, want dat lukt niet. De vraag is of je zenuwstelsel ooit het signaal krijgt dat het mag grazen.
Even een moment. Wanneer ging jouw stressrespons deze week echt uit, niet "iets minder", maar uit? En wat was er op dat moment anders?
VERTROUWENSSCORE 0.85, Cannon, Selye, Sapolsky en McEwen zijn goed gedocumenteerd. Seneca's "eerste bewegingen" komt uit Over de woede, boek twee. De koppeling met moderne fysiologie is expliciet als vergelijking gemarkeerd.
Etappe drie · Het nee dat het lichaam zegt
Het boek van 2003
In 2003 verscheen When the Body Says No, waarin Maté zijn centrale these opbouwt. Mensen die hun behoeften chronisch wegdrukken, die altijd sterk en behulpzaam zijn en geen boosheid tonen, betalen daarvoor volgens hem een lichamelijke prijs. Hij bespreekt reuma, MS, ALS en kanker, en illustreert zijn these met patiëntverhalen en bekende namen.
De kern van zijn redenering: als jij geen nee zegt, zegt je lichaam het uiteindelijk voor je, via ziekte.
Het is een krachtig beeld. Het resoneert bij veel lezers, vooral bij mensen die zichzelf herkennen in het altijd-maar-doorgaan. Maar resonantie is geen bewijs. Een uitspraak kan je raken en toch niet kloppen.
De sterkste tegenstem
Hier moet dit boek eerlijk zijn, want juist hier gaat Maté het verst.
Dat chronische stress het immuunsysteem en ontstekingsprocessen beïnvloedt, is goed onderbouwd. Dat valt onder de psychoneuro-immunologie en is serieuze wetenschap. De stap van "stress beïnvloedt het lichaam" naar "dit persoonlijkheidstype veroorzaakt kanker" is een heel andere stap.
Het sterkste tegenbewijs komt uit grote bevolkingsstudies. In 2014 bundelden Markus Jokela en collega's in het British Journal of Cancer de gegevens van bijna drieënveertigduizend mensen uit zes cohorten, met ruim tweeduizend nieuwe kankergevallen. Ze vonden geen betekenisvol verband tussen persoonlijkheidskenmerken en het krijgen van, of overlijden aan, kanker. Patiëntverhalen, hoe aangrijpend ook, zijn vatbaar voor terugkijk-vertekening. Wie ziek is, zoekt een verklaring, en een verhaal over ingeslikte woede is dan snel gevonden.
Er zit ook een moreel risico in, en critici wijzen daar terecht op. Als je ziekte het gevolg is van je karakter, is het dan je eigen schuld? Maté zegt uitdrukkelijk dat hij geen schuld wil toewijzen. Het frame zelf kan die schuld echter makkelijk toch leggen, bij mensen die al genoeg dragen.
Uitdrukkelijk een hypothese: dat langdurig wegcijferen via stressfysiologie bijdraagt aan sommige aandoeningen, is plausibel en wordt onderzocht. Dat het een hoofdoorzaak van kanker is, is met het huidige bewijs niet te verdedigen.
Aristoteles en de goede woede
Waar Maté wel een stevig punt heeft, ligt dichter bij huis. Aristoteles beschreef in de Ethica Nicomachea (boek vier) de deugd rond boosheid als een midden. Wie te snel ontvlamt, schiet door. Wie nooit boos wordt om dingen waarover je boos hoort te zijn, noemde hij dwaas en zelfs slaafs: iemand die zich alles laat welgevallen.
Dat is geen medisch argument maar een ethisch argument, en misschien juist daarom sterker. Een nee dat nooit wordt uitgesproken, maakt je niet per se ziek. Het maakt je wel minder vrij. En het maakt je onderneming minder eerlijk, want iedereen om je heen werkt met een versie van jou die niet bestaat.
Even een moment. Aan welke klant, collega of afspraak heb je deze maand ja gezegd terwijl je lijf nee zei? Wat kostte dat ja, en wie betaalde het?
VERTROUWENSSCORE 0.7, Het bestaan en de strekking van When the Body Says No (2003) staan vast. De tegenstem (Jokela e.a., 2014) is een grote bundelstudie, maar is gebaseerd op zelfgerapporteerde persoonlijkheid, had een gemiddelde opvolgduur van ruim vijf jaar en sluit subtielere of langzamere mechanismen dus niet uit. De scheiding tussen stressfysiologie (stevig) en persoonlijkheid-als-oorzaak (zwak) is de kern van deze etappe.
Etappe vier · Hongerige geesten
Een wezen met een speldenkopmond
In de boeddhistische kosmologie bestaat een rijk van hongerige geesten, de preta's. Op het Levenswiel zie je ze afgebeeld met enorme buiken en piepkleine monden of dunne kelen. Ze hebben altijd honger en worden nooit verzadigd. Maté ontleende daaraan de titel van zijn boek over verslaving, In the Realm of Hungry Ghosts (2008).
Het beeld is ongenadig precies. Een verslaving belooft vervulling en levert net genoeg om de honger te voeden, nooit genoeg om hem te stillen.
Niet waarom de verslaving
Maté's bekendste zin over verslaving, vrij vertaald: de vraag is niet waarom de verslaving, maar waarom de pijn. Hij ziet verslaving als een poging om met pijn om te gaan, en de pijn wortelt volgens hem vaak in vroege tegenspoed.
Daarvoor bestaat serieus bewijs. De ACE-studie van Felitti, Anda en collega's (1998) onderzocht duizenden volwassenen in San Diego. Hoe meer vormen van jeugdtegenspoed mensen meldden, hoe groter hun kans op onder meer verslaving, depressie en hart- en vaatziekten. Het verband liep op met de "dosis". Dat is een van de stevigste bevindingen in dit hele terrein.
Er zijn wel twee kanttekeningen. De studie is correlationeel en leunt op herinneringen achteraf. En ze voorspelt op groepsniveau, niet voor één persoon: veel mensen met een zware jeugd raken nooit verslaafd. Daarnaast speelt erfelijkheid een rol die Maté volgens critici onderbelicht, bij verslaving en nog sterker bij ADHD. Een overzicht van zevenendertig tweelingstudies door Faraone en Larsson (2019) komt gemiddeld uit op een erfelijkheid van ongeveer vierenzeventig procent voor ADHD. Opvallend genoeg vangen de gangbare genetische varianten daar maar een klein deel van; het gat tussen tweelingschatting en gemeten varianten is zelf een open vraag.
Rattenpark en de biologie van verlangen
Eind jaren zeventig bouwde psycholoog Bruce Alexander een "rattenpark": een ruime kooi vol soortgenoten, speelgoed en afleiding. Zijn ratten dronken daar minder morfinewater dan geïsoleerde ratten. Het experiment wordt veel gedeeld als bewijs dat verslaving vooral eenzaamheid is. Latere herhalingen gaven echter gemengde resultaten. Het is een suggestieve studie, geen fundament.
Neurowetenschapper Marc Lewis, zelf ooit verslaafd, betoogt in The Biology of Desire (2015) dat verslaving geen hersenziekte is maar een extreme vorm van leren: het brein doet precies waarvoor het gebouwd is, alleen op een verwoestende manier. Dat staat haaks op het ziektemodel dat verslavingsinstituten lang hanteerden. Beide kampen hebben serieuze argumenten. Hier is geen consensus.
Werk, de nette verslaving
Nu wordt het ongemakkelijk voor wie iets bouwt. Maté is openhartig over zijn eigen verslavingen. Hij kocht dwangmatig klassieke muziek voor duizenden dollars, en hij was een werkverslaafde arts. Zijn verklaring, vrij naverteld: als ze me al niet willen, dan zullen ze me in elk geval nodig hebben.
Werk is de verslaving die applaus krijgt. Niemand organiseert een interventie voor de ondernemer die om elf uur 's avonds nog offertes maakt. Hij krijgt een prijs.
Dit is duiding, geen feit: "werkverslaving" staat niet als diagnose in de DSM-5. Er is geen formele grens tussen hard werken en verslaafd werken. Maté's eigen maatstaf is daarom nuttig als spiegel, niet als diagnose: doe je iets voor tijdelijke verlichting, verlang je ernaar, heeft het schadelijke gevolgen, en lukt het niet om te stoppen?
Even een moment. Als je morgen een week niet zou mogen werken, geen mail en geen telefoon, wat zou er dan bovenkomen? Rust, of iets wat je liever niet voelt?
VERTROUWENSSCORE 0.75, De ACE-studie (1998) staat stevig, met de genoemde beperkingen. Rattenpark is als wankel gemarkeerd. Het debat tussen ziektemodel en leermodel is als open vraag gepresenteerd. Maté's eigen verslavingen zijn door hemzelf beschreven. Het ontbreken van werkverslaving in de DSM-5 is feitelijk.
Etappe vijf · Hechting of echtheid
Het dilemma van het kind
Een van Maté's scherpste ideeën gaat over een keuze die geen kind bewust maakt. Een kind heeft twee basisbehoeften: hechting (verbonden zijn met de mensen van wie je afhankelijk bent) en echtheid (voelen wat je voelt en dat mogen laten zien). Wanneer die twee botsen, wint hechting. Altijd. Een kind kan niet overleven zonder ouders, wel zonder zijn boosheid.
Dus leert het kind zijn boosheid in te slikken, of zijn verdriet, of zijn behoefte. Dat is geen fout, het is een overlevingsstrategie. Het probleem ontstaat pas later, wanneer de volwassene die strategie blijft uitvoeren tegenover mensen van wie hij helemaal niet meer afhankelijk is.
Dit is duiding: de hechtingstheorie (John Bowlby, Mary Ainsworth) heeft een stevige empirische basis. Maté's specifieke formulering van het dilemma tussen hechting en echtheid is een klinische synthese, geen apart getoetst construct.
Winnicott en Kierkegaard
Maté staat hier op oudere schouders. De Britse kinderarts en psychoanalyticus Donald Winnicott schreef in 1960 over het "ware zelf" en het "valse zelf". Het valse zelf is een beschermende buitenkant die zich aanpast aan wat de omgeving vraagt. Het is niet per se slecht, maar wel gevaarlijk wanneer het alles wordt wat er is.
Nog eerder, in 1849, beschreef Søren Kierkegaard onder het pseudoniem Anti-Climacus in De ziekte tot de dood een vorm van wanhoop die bestaat uit het niet-willen-zijn van jezelf. Mensen verliezen volgens hem zelden hun zelf met veel lawaai. Het gebeurt meestal geruisloos, alsof je een portemonnee kwijtraakt.
Op de werkvloer
Voor een bouwer is dit dilemma geen jeugdherinnering. Het is een dagelijkse onderhandeling. Je past je aan aan de investeerder, aan de grote klant, aan het team dat je niet wilt verliezen. Soms is dat wijsheid. Soms is het een kind in een pak dat nog steeds hechting kiest.
Hier klinkt de sterkste tegenstem, en die komt uit de oudheid. Cicero beschreef in Over de plichten (44 voor Christus), in navolging van de Stoïcijn Panaetius, dat ieder mens meerdere rollen draagt: je gedeelde menselijkheid, je eigen aard, je omstandigheden en je gekozen beroep. Aanpassen aan je rol is in die visie geen zelfverraad maar volwassenheid. Niet elke glimlach naar een lastige klant is een wond.
Het onderscheid ligt waarschijnlijk hier: past je aanpassing bij een rol die je gekozen hebt, of bij een angst die je nooit bekeken hebt?
Even een moment. Bij wie in je werk gedraag je je het minst als jezelf? Is dat een rol die je kiest, of een oude reflex die zich voordoet als professionaliteit?
VERTROUWENSSCORE 0.75, De hechtingstheorie staat stevig. Winnicott (1960) en Kierkegaard (1849) zijn correct gedateerd en vrij weergegeven. Maté's dilemma is als synthese gemarkeerd, en Cicero en Panaetius vormen de tegenstem.
Etappe zes · De mythe van normaal, en de mythe van de vagus
Een cultuur als patiënt
In 2022 verscheen The Myth of Normal, geschreven met zijn zoon Daniel Maté. Gabor was toen achtenzeventig. De these: wat onze cultuur "normaal" noemt (haast, vereenzaming, prestatiedruk, consumptie), is voor veel mensen ziekmakend. Veel chronische klachten zijn in die lezing een begrijpelijke reactie op een onnatuurlijke omgeving.
Dit raakt aan De Markt en de Moraal: wat doet een systeem met de mensen die het draaiende houden? Maté's cultuurkritiek is uitgesproken en heeft een politieke kant. Die is hier niet aan ons om te beslechten. Wel kunnen we zeggen welk deel toetsbaar is. Dat eenzaamheid en chronische stress samenhangen met slechtere gezondheid, is goed onderbouwd. Dat "de cultuur" de hoofdoorzaak is van een grote reeks aandoeningen, is een brede interpretatie, geen meting.
Concept creep
De sterkste tegenstem hier is niet medisch maar begripsmatig. Psycholoog Nick Haslam beschreef in 2016 "concept creep": begrippen als trauma, misbruik en vooroordeel dijen in de loop van decennia uit tot ze ook veel lichtere ervaringen omvatten. Maté spreekt soms van kleine-t-trauma naast groot-T-trauma, en stelt dat bijna iedereen iets draagt.
Dat heeft een voordeel: meer mensen voelen zich gezien. Het heeft ook een prijs. Een woord dat alles betekent, betekent op den duur niets. En wie elk ongemak trauma noemt, loopt het risico zichzelf kwetsbaarder te maken dan hij is.
Het vagusgevecht van 2026
Rond het zenuwstelsel is intussen een eigen industrie ontstaan: "reguleer je zenuwstelsel", "breng je vagus in balans". Veel daarvan leunt op de polyvagaaltheorie van Stephen Porges, die hij midden jaren negentig introduceerde. De theorie beschrijft een ladder van veiligheid (ventraal vagaal), mobilisatie (sympathisch) en bevriezing (dorsaal vagaal). Het is een elegant model, en therapeuten vinden het bruikbaar.
De wetenschappelijke kritiek is echter scherp. Psychofysioloog Paul Grossman betoogde in 2023 in Biological Psychology dat de vijf basispremissen van de theorie niet houdbaar zijn, onder meer over evolutie en de rol van de verschillende vaguskernen. In 2026 verscheen een internationale expertevaluatie met Grossman als eerste auteur, die concludeerde dat de theorie onhoudbaar is. Porges publiceerde een weerwoord waarin hij de critici verwijt de theorie verkeerd weer te geven.
Dit is precies het soort vraag uit Boven de Wolken: wat mag je geloven wanneer experts elkaar frontaal tegenspreken? Het redelijke antwoord hier: de basisfysiologie van gaspedaal en rem staat, en langzaam ademen beïnvloedt je hartritme meetbaar. De specifieke evolutionaire ladder is omstreden. Gebruik hem als metafoor als je wilt, maar niet als anatomie.
Een routekaart in plaats van een conclusie
Dit boek sluit niet af met een oordeel over Maté, maar met vijf splitsingen. Je kunt er zelf je positie mee bepalen.
Vraag je, wanneer je je slecht voelt, eerst "wat is er mis met mij?" of "wat is er met mij gebeurd?" De tweede vraag is vaak milder en preciezer, maar niet altijd waar.
Gaat je stressrespons af en toe echt uit? Zo niet, dan is dat eerder een ontwerpprobleem dan een karakterprobleem.
Werk je hard omdat je iets bouwt, of omdat stilstand iets oproept?
Is je aanpassing op het werk een gekozen rol of een oude reflex?
Geloof je een verklaring omdat ze klopt, of omdat ze je raakt?
Een oude traditie weet nog iets wat moderne bouwers vergeten. De sabbat was een rustdag die niet verdiend hoefde te worden. Abraham Joshua Heschel noemde hem in 1951 een paleis in de tijd. Of je religieus bent of niet, het idee is ingenieursgoud: rust niet als beloning, maar als fundering.
Even een moment. Welke van deze vijf splitsingen voelde als een steen in je schoen? Begin daar, niet bij alle vijf tegelijk.
VERTROUWENSSCORE 0.7, The Myth of Normal (2022) en Haslams concept creep (2016) zijn correct gedateerd. Het polyvagale debat is actueel en fel, en beide kampen zijn genoemd zonder het debat voor de lezer te beslechten. Maté's cultuurkritiek is als interpretatie gemarkeerd, niet als bevinding.
VERANTWOORDING
Wat stevig staat: de biografische kern van Gabor Maté, de basisfysiologie van het autonome zenuwstelsel (Cannon, Selye, McEwen), het dosis-responsverband uit de ACE-studie, en de hechtingstheorie als geheel. Wat duiding is: de koppelingen tussen oude denkers (Aristoteles, Seneca, Kierkegaard) en moderne fysiologie. Dat zijn vergelijkingen, geen identiteiten. Waar Maté verder gaat dan het bewijs: persoonlijkheid als oorzaak van kanker (tegenstem: Jokela e.a., 2014), het onderbelichten van erfelijkheid bij ADHD en verslaving, en een traumabegrip dat wijd uitdijt (tegenstem: Haslam, 2016). Het polyvagale debat is gepresenteerd als open strijd tussen Porges en Grossman c.s., met de stand van 2026. Citaten van Maté zijn vrij naverteld, niet letterlijk. Gabor Maté is een levende publieke figuur; dit boek analyseert zijn ideeën en neemt geen positie in over zijn politieke opvattingen. Wie dit boek leest als argument tegen Maté, leest het verkeerd. Wie het leest als pleidooi voor hem, ook.
Dit boek raakt aan verslaving, oorlog en zwaar lijden. Als je met gedachten over de dood rondloopt, praat erover: 113 Zelfmoordpreventie, bel 113 of 0800-0113, of chat via 113.nl. Voor hulp bij verslaving is je huisarts een goed eerste adres.